|
|
Introduction
The Nāradasmṛti is a prominent text of the Dharmaśāstra tradition, attributed to the sage Nārada, primarily concerned with jurisprudence (vyavahāra), legal procedures, and civil law, including matters of property, inheritance, contracts, and judicial administration, thereby constituting a systematic exposition of ancient Indian legal thought.
Distinct from other Smṛti texts in its focused treatment of legal processes over ritual prescriptions, it serves as a crucial source for understanding the structure and functioning of classical Indian law and society.
The system is a result of the research (R&D) carried out by Ms. Arooshi Nigam (PhD 2023–2026) under the supervision of Prof. Subhash Chandra with advisorship of Prof. Daya Shankar Tiwary and Dr. Avadhesh Pratap Singh, Department of Sanskrit, University of Delhi, Delhi for the award of PhD Degree. The title of the thesis is “Development of Knowledge Extraction System for the Concepts Appertained in Prominent Dharmaśāstra Texts”. The coding for the application was done by Prof. Subhash Chandra, Mr. Divya Prakash Pathak, Mr. Deepjyoti Deb and partially by Ms. Arooshi Nigam. The data set and preparation was done by Ms. Arooshi Nigam.
Distinct from other Smṛti texts in its focused treatment of legal processes over ritual prescriptions, it serves as a crucial source for understanding the structure and functioning of classical Indian law and society.
The system is a result of the research (R&D) carried out by Ms. Arooshi Nigam (PhD 2023–2026) under the supervision of Prof. Subhash Chandra with advisorship of Prof. Daya Shankar Tiwary and Dr. Avadhesh Pratap Singh, Department of Sanskrit, University of Delhi, Delhi for the award of PhD Degree. The title of the thesis is “Development of Knowledge Extraction System for the Concepts Appertained in Prominent Dharmaśāstra Texts”. The coding for the application was done by Prof. Subhash Chandra, Mr. Divya Prakash Pathak, Mr. Deepjyoti Deb and partially by Ms. Arooshi Nigam. The data set and preparation was done by Ms. Arooshi Nigam.
Acknowledgements
Designed and Developed by
Deepjyoti Deb, Divya Prakash Pathak & Prof. Subhash Chandra
Department of Sanskrit, University of Delhi
अध्याय-संख्या | Chapter No．
प्रकरण | Sub-Chapter No．
श्लोक-संख्या | Śloka No．
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
धर्मैकतानाः पुरुषा यदासन् सत्यवादिनः ।
तदा न व्यवहारोऽभून्न द्वेषो नापि मत्सरः॥
तदा न व्यवहारोऽभून्न द्वेषो नापि मत्सरः॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
नष्टे धर्मे मनुष्याणां व्यवहारः प्रवर्तते ।
द्रष्टा च व्यवहाराणां राजा दण्डधरः कृतः ॥
द्रष्टा च व्यवहाराणां राजा दण्डधरः कृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
लिखितं साक्षिणश्चैव द्वौ विधी परिकीर्तितौ।
सन्दिग्धार्थविशुद्ध्यर्थं द्वयोर्विवदमानयोः॥
सन्दिग्धार्थविशुद्ध्यर्थं द्वयोर्विवदमानयोः॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
सोत्तरोऽनुत्तरश्चैव स विज्ञेयो द्विलक्षणः ।
सोत्तरोऽभ्यधिको यत्र विलेखापूर्वकः पणः॥
सोत्तरोऽभ्यधिको यत्र विलेखापूर्वकः पणः॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
विवादे सोत्तरपणे द्वयोर्यस्तत्र हीयते ।
स एव हि पणं दाप्यो विनयं च पराजये॥
स एव हि पणं दाप्यो विनयं च पराजये॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
सारस्तु व्यवहाराणां प्रतिज्ञा समुदाहृता ।
तद्धानौ हीयते वादी तरस्तामुत्तरो भवेत् ॥
तद्धानौ हीयते वादी तरस्तामुत्तरो भवेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
कुलानि श्रेणयश्चैव गणाश्चाधिकृतो नृपः ।
प्रतिष्ठा व्यवहाराणां गुर्वेभ्यस्तूत्तरोत्तरम्॥
प्रतिष्ठा व्यवहाराणां गुर्वेभ्यस्तूत्तरोत्तरम्॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
स चतुष्पाच्चतुः स्थानश्चतुः साधन एव च ।
चतुर्हितश्चतुर्व्यापी चतुष्कारी च कीर्त्यते ॥
चतुर्हितश्चतुर्व्यापी चतुष्कारी च कीर्त्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
अष्टाड़्गोऽष्टादशपदः शतशाखस्तथैव च ।
त्रियोनिर्द्व्यभियोगश्च द्विद्वारो द्विगतिस्तथा ॥
त्रियोनिर्द्व्यभियोगश्च द्विद्वारो द्विगतिस्तथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
धर्मश्च व्यवहारश्च चरित्रं राजशासनम् ।
चतुष्पाद् व्यवहारोऽयमुत्तरः पूर्वबाधकः ॥
चतुष्पाद् व्यवहारोऽयमुत्तरः पूर्वबाधकः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
तत्र सत्ये स्थितो धर्मो व्यवहारस्तु साक्षिषु ।
चरित्रं पुस्तकरणे राजाज्ञायां तु शासनम् ॥
चरित्रं पुस्तकरणे राजाज्ञायां तु शासनम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
सामाद्युपायसाध्यत्वाच्चतुःसाधन उच्यते ।
चतुर्णामाश्रमाणां च रक्षणात् स चतुर्हितः॥
चतुर्णामाश्रमाणां च रक्षणात् स चतुर्हितः॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
कर्तॄनथो साक्षिणश्च सभ्यान् राजानमेव च ।
व्याप्नोति पादशो यस्माच्चतुर्व्यापी ततः स्मृतः ॥
व्याप्नोति पादशो यस्माच्चतुर्व्यापी ततः स्मृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
धर्मस्यार्थस्य यशसो लोकपड़्क्तेस्तथैव च ।
चतुर्णां करणादेषां चतुष्कारीति चोच्यते ॥
चतुर्णां करणादेषां चतुष्कारीति चोच्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
राजा सत्पुरुषः सभ्याः शास्त्रं गणकलेखकौ ।
हिरण्यमग्निरुदकमष्टाङ्गः स उदाहृतः॥
हिरण्यमग्निरुदकमष्टाङ्गः स उदाहृतः॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
ऋणादानं ह्युपनिधिः सम्भूयोत्थानम् एव च ।
दत्तस्य पुनरादानमशुश्रूषाभ्युपेत्य च॥
दत्तस्य पुनरादानमशुश्रूषाभ्युपेत्य च॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
वेतनस्यानपाकर्म तथैवास्वामिविक्रयः ।
विक्रियासम्प्रदानं च क्रीत्वानुशय एव च ॥
विक्रियासम्प्रदानं च क्रीत्वानुशय एव च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
समयस्यानपाकर्म विवादः क्षेत्रजस्तथा ।
स्त्रीपुंसयोश्च सम्बन्धो दायभागोऽथ साहसम् ॥
स्त्रीपुंसयोश्च सम्बन्धो दायभागोऽथ साहसम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
वाक्पारुष्यं तथैवोक्तं दण्डपारुष्यमेव च ।
द्यूतं प्रकीर्णकं चैवेत्यष्टादशपदः स्मृतः ॥
द्यूतं प्रकीर्णकं चैवेत्यष्टादशपदः स्मृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
एषामेव प्रभेदोऽन्यो द्वात्रिंशदधिकं शतम् ।
क्रियाभेदान्मनुष्याणां शताशाखो निगद्यते ॥
क्रियाभेदान्मनुष्याणां शताशाखो निगद्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
ऋणादानं पञ्चविंशति षडौपनिधिके स्मृताः ।
सम्भूयोत्थे त्रयो भेदाश्चतुर्दत्ताप्रदानके ॥
सम्भूयोत्थे त्रयो भेदाश्चतुर्दत्ताप्रदानके ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
नवभेदा अशुश्रूषा वेतनं स्याच्चतुर्विधम्।
अस्वामिविक्रये तु द्वौ विक्रियादानमेकधा ॥
अस्वामिविक्रये तु द्वौ विक्रियादानमेकधा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
क्रीत्वा मुक्तं चतुर्भेदं समयाकार्यमेकधा ।
क्षेत्रवादो द्वादशधा स्त्रीपुंसोर्भेदविंशतिः ॥
क्षेत्रवादो द्वादशधा स्त्रीपुंसोर्भेदविंशतिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
दायभागे तु एकोना भेदा द्वादश साहसे ।
वाग्दण्डपारुष्योस्तु द्वयोर्भेदास्त्रयः स्मृताः ॥
वाग्दण्डपारुष्योस्तु द्वयोर्भेदास्त्रयः स्मृताः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
द्यूताह्वयं चैकभेदं षड्भेदं तु प्रकीर्णकम्।
एवमेषां प्रभेदानां द्वात्रिंशच्छतमेव वै॥
एवमेषां प्रभेदानां द्वात्रिंशच्छतमेव वै॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
कामात् क्रोधाच्च लोभाच्च त्रिभ्यो यस्मात् प्रवर्तते ।
त्रियोनिः कीर्त्यते तेन त्रयमेतद् विवादकृत् ॥
त्रियोनिः कीर्त्यते तेन त्रयमेतद् विवादकृत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
द्व्यभियोगस् तु विज्ञेयः शङ्कातत्त्वाभियोगतः ।
शङ्का सतां तु संसर्गात्तत्त्वं होढाभिदर्शनात् ॥
शङ्का सतां तु संसर्गात्तत्त्वं होढाभिदर्शनात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
पक्षद्वयाभिसम्बन्धाद् द्विद्वारः समुदाहृतः ।
पूर्ववादस्तयोः पक्षः प्रतिपक्षस्तदुत्तरम् ॥
पूर्ववादस्तयोः पक्षः प्रतिपक्षस्तदुत्तरम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
भूतच्छलानुसारित्वाद्द्विगतिः स उदाहृतः ।
भूतं तत्त्वार्थसंयुक्तं प्रमादाभिहितं छलम् ॥
भूतं तत्त्वार्थसंयुक्तं प्रमादाभिहितं छलम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
दिव्यान्याप्यप्रमाणानि नीयन्ते वाक्यवञ्चकैः ।
देशकालप्रमाणादावप्रमादो भवेदतः ॥
देशकालप्रमाणादावप्रमादो भवेदतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
तत्र शिष्टं छलं राजा मर्षयेद् धर्मसाधनः ।
भूतम् एव प्रपद्येत धर्ममूला यतः श्रियः ॥
भूतम् एव प्रपद्येत धर्ममूला यतः श्रियः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
धर्मेणोद्धरतो राज्ञो व्यवहारान् कृतात्मनः ।
सम्भवन्ति गुणाः सप्त सप्त वह्नेरिवार्चिषः॥
सम्भवन्ति गुणाः सप्त सप्त वह्नेरिवार्चिषः॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
धर्मश्चार्थश्च कीर्तिश्च लोकपड़्क्तिरुपग्रहः ।
प्रजाभ्यो बहुमानं च स्वर्गे स्थानं च शाश्वतम् ॥
प्रजाभ्यो बहुमानं च स्वर्गे स्थानं च शाश्वतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
तस्माद्धर्मासनं प्राप्य राजा विगतमत्सरः ।
समः स्यात् सर्वभूतेषु विभ्रद् वैवस्वतं व्रतम् ॥
समः स्यात् सर्वभूतेषु विभ्रद् वैवस्वतं व्रतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
धर्मशास्त्रं पुरस्कृत्य प्राड्विवाकमते स्थितः ।
समाहितमतिः पश्येद् व्यवहाराननुक्रमात् ॥
समाहितमतिः पश्येद् व्यवहाराननुक्रमात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
आगमः प्रथमं कार्यो व्यवहारपदं ततः ।
चिकित्सा निर्णयश्चैव दर्शनं स्याच्चतुर्विधम् ॥
चिकित्सा निर्णयश्चैव दर्शनं स्याच्चतुर्विधम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
धर्मशास्त्रार्थशास्त्राभ्यामविरोधेन यत्नतः ।
सम्पश्यमानो निपुणं व्यवहारगतिं नयेत्॥
सम्पश्यमानो निपुणं व्यवहारगतिं नयेत्॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
यथा मृगस्य विद्धस्य व्याधो मृगपदं नयेत् ।
कक्षे शोणितपादेन तथा धर्मपदं नयेत् ॥
कक्षे शोणितपादेन तथा धर्मपदं नयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
यत्र विप्रतिपत्तिः स्याद्धर्मशास्त्रार्थशास्त्रयोः ।
अर्थशास्त्रोक्तमुत्सृज्य धर्मशास्त्रोक्तमाचारेत् ॥
अर्थशास्त्रोक्तमुत्सृज्य धर्मशास्त्रोक्तमाचारेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
धर्मशास्त्रविरोधे तु युक्तियुक्तो विधिः स्मृतः ।
व्यवहारो हि बलवान् धर्मस्तेनावहीयते ॥
व्यवहारो हि बलवान् धर्मस्तेनावहीयते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
सूक्ष्मो हि भगवान् धर्मः परोक्षो दुर्विचारणः ।
अतः प्रत्यक्षमार्गेण व्यवहारगतिं नयेत् ॥
अतः प्रत्यक्षमार्गेण व्यवहारगतिं नयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
यात्यचौरोऽपि चौरत्वं चौरश्चायात्यचौरताम् ।
अचौरश्चौरतां प्राप्तो माण्डव्यो व्यवहारतः ॥
अचौरश्चौरतां प्राप्तो माण्डव्यो व्यवहारतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
स्त्रीषु रात्रौ बहिर्गामादन्तर्वेश्मन्यरातिषु ।
व्यवहारः कृतोऽप्येषु पुनः कर्त्तव्यतामियात् ॥
व्यवहारः कृतोऽप्येषु पुनः कर्त्तव्यतामियात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
गहनत्वाद् विवादानामसामर्थ्यात् स्मृतेरपि ।
ऋणादिषु हरेत्कालं कामं तत्त्वबुभुत्सया ॥
ऋणादिषु हरेत्कालं कामं तत्त्वबुभुत्सया ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
गोभूहिरण्यस्त्रीस्तेयवाग्दण्डात्ययिकेषु च।
साहसेष्वभिशापे च सद्य एव विवादयेत् ॥
साहसेष्वभिशापे च सद्य एव विवादयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
अनावेद्य तु यो राज्ञे सन्दिग्धेऽर्थे प्रवर्तते ।
प्रसह्य स विनेयः स्यात् स चाऽस्यार्थो न सिद्ध्यति ॥
प्रसह्य स विनेयः स्यात् स चाऽस्यार्थो न सिद्ध्यति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
वक्तव्येऽर्थे न तिष्ठन्तमुत्क्रामन्तं च तद्वचः ।
आसेधयेद् विवादार्थी यावदाह्वानदर्शनम् ॥
आसेधयेद् विवादार्थी यावदाह्वानदर्शनम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
स्थानासेधः कालकृतः प्रवासात् कर्मणस्तथा ।
चतुर्विधः स्यादासेधो नासिद्धस्तं विलङ्घयेत् ॥
चतुर्विधः स्यादासेधो नासिद्धस्तं विलङ्घयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
नदीसन्तारकान्तारदुर्देशोपप्लवादिषु ।
आसिद्धस्तं परासेधमुत्क्रामन्नापराध्नुयात् ॥
आसिद्धस्तं परासेधमुत्क्रामन्नापराध्नुयात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
राजप्रत्यक्षदृष्टानि सुहृत्सम्बन्धिबान्धवैः ।
प्राप्तद्विगुणदण्डानि कार्याणि पुनरुद्धरेत् ॥
प्राप्तद्विगुणदण्डानि कार्याणि पुनरुद्धरेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
आसेधकाल आसिद्ध आसेधं यो व्यतिक्रमेत् ।
स विनेयोऽन्यथा कुर्वन्नासेद्धा दण्डभाग् भवेत् ॥
स विनेयोऽन्यथा कुर्वन्नासेद्धा दण्डभाग् भवेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
निर्वेष्टुकामो रोगार्तो यियक्षुर्व्यसनेस्थितः ।
अभियुक्तस् तथान्येन राजकार्योद्यतस्तथा॥
अभियुक्तस् तथान्येन राजकार्योद्यतस्तथा॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
गवां प्रचारे गोपालाः शस्यारम्भे कृषीबलाः ।
शिल्पिनश्चापि तत्कालमायुधीयाश्च विग्रहे ॥
शिल्पिनश्चापि तत्कालमायुधीयाश्च विग्रहे ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
अप्राप्तव्यवहारश्च दूतो दानोन्मुखो व्रती ।
विषमस्थश्च नासेध्यो न चैतानाह्वयेन्नृपः ॥
विषमस्थश्च नासेध्यो न चैतानाह्वयेन्नृपः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
नाभियुक्तोऽभियुञ्जीत तम् अतीर्त्वार्थम् अन्यतः ।
न चाभियुक्तमन्येन न विद्धं वेद्धुमर्हति ॥
न चाभियुक्तमन्येन न विद्धं वेद्धुमर्हति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
यमर्थमभियुञ्जीत न तं विप्रकृतिं नयेत् ।
नान्यत् पक्षान्तरं गच्छेद् गच्छन् पूर्वात् स हीयते ॥
नान्यत् पक्षान्तरं गच्छेद् गच्छन् पूर्वात् स हीयते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
न च मिथ्याभियुञ्जीत दोषो मिथ्याभियोगिनः ।
यस्तत्र विनयः प्रोक्तः सोऽभियोक्तारमाव्रजेत् ॥
यस्तत्र विनयः प्रोक्तः सोऽभियोक्तारमाव्रजेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
सापदेशं हरन्कालमब्रुवंश्चापि संसदि ।
उक्त्वा वचो विब्रुवंश्च हीयमानस्य लक्षणम् ॥
उक्त्वा वचो विब्रुवंश्च हीयमानस्य लक्षणम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
पलायते य आहूतः प्राप्तश्च विवदेन्न यः ।
विनेयः स भवेद्राज्ञा हीन एव स वादतः ॥
विनेयः स भवेद्राज्ञा हीन एव स वादतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
सम्यक्प्रणिहितं चार्थं पृष्टः सन्नाभिनन्दति ।
अपदिश्य च यो देश्यं पुनस्तमनुधावति ॥
अपदिश्य च यो देश्यं पुनस्तमनुधावति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
सन्ति ज्ञातार इत्युक्त्वा दिशेत्युक्तो दिशेन्न यः ।
एतैस्तु कारणैः सर्वैर्धर्महीनान् विनिर्दिशेत् ॥
एतैस्तु कारणैः सर्वैर्धर्महीनान् विनिर्दिशेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
निर्णिक्तव्यवहारेषु प्रमाणमफलं भवेत्।
लिखितं साक्षिणो वापि पूर्वमावेदितं न चेत् ॥
लिखितं साक्षिणो वापि पूर्वमावेदितं न चेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
यथा पक्वेषु धान्येषु निष्फलाः प्रावृषो गुणाः ।
निर्णिक्तव्यवहाराणां प्रमाणमफलं तथा ॥
निर्णिक्तव्यवहाराणां प्रमाणमफलं तथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
अभूतम् अप्य् अभिहितं प्राप्तकालं परीक्ष्यते ।
यत्तु प्रमादान् नोच्येत तद् भूतमपि हीयते ॥
यत्तु प्रमादान् नोच्येत तद् भूतमपि हीयते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
तीरितं चानुशिष्टं च यो मन्येत विधर्मतः ।
द्विगुणं दण्डमास्थाय तत्कार्यं पुनरुद्धरेत् ॥
द्विगुणं दण्डमास्थाय तत्कार्यं पुनरुद्धरेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
दुर्दृष्टे व्यवहारे तु सभ्यास् तं दण्डमाप्नुयुः ।
न हि जातु विना दण्डं कश्चिन्मार्गेऽवतिष्ठते ॥
न हि जातु विना दण्डं कश्चिन्मार्गेऽवतिष्ठते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
रागादज्ञानतो वापि लोभाद्वा योऽन्यथा वदेत् ।
सभ्योऽसभ्यः स विज्ञेयः तं पापं विनयेन्नृपः ॥
सभ्योऽसभ्यः स विज्ञेयः तं पापं विनयेन्नृपः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
किं तु राज्ञा विशेषेण स्वधर्ममनुरक्षता ।
मनुष्यचित्तवैचित्र्यात् परीक्ष्या साध्वसाधुता ॥
मनुष्यचित्तवैचित्र्यात् परीक्ष्या साध्वसाधुता ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
पुरुषाः सन्ति ये लोभात् प्रब्रूयुः साक्ष्यमन्यथा ।
सन्ति चान्ये दुरात्मानः कूटलेख्यकृतो जनाः॥
सन्ति चान्ये दुरात्मानः कूटलेख्यकृतो जनाः॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
अतः परीक्ष्यमुभयमेतद्राज्ञा विशेषतः ।
लेख्याचारेण लिखितं साक्ष्याचारेण साक्षिणः ॥
लेख्याचारेण लिखितं साक्ष्याचारेण साक्षिणः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
असत्याः सत्यसङ्काशाः सत्याश्चासत्यसन्निभाः ।
दृश्यन्ते विविधा भावास्तस्माद्युक्तं परीक्षणम् ॥
दृश्यन्ते विविधा भावास्तस्माद्युक्तं परीक्षणम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
तलवद् दृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाडिव ।
न तलं विद्यते व्योम्नि न खद्योते हुताशनः ॥
न तलं विद्यते व्योम्नि न खद्योते हुताशनः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
तस्मात् प्रत्यक्षदृष्टोऽपि युक्तो ह्यर्थः परीक्षितुम् ।
परीक्ष्य ज्ञापयन्नर्थान्न धर्मात् परिहीयते ॥
परीक्ष्य ज्ञापयन्नर्थान्न धर्मात् परिहीयते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-1 | नारदमातृकायां विचारदर्शनम् ⬥
मूलम् | Original Text
एवं पश्यन् सदा राजा व्यवहारान् समाहितः ।
वितत्येह यशोदीप्तं प्रेत्याप्नोति त्रिविष्टपम् ॥
वितत्येह यशोदीप्तं प्रेत्याप्नोति त्रिविष्टपम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
सुनिश्चितबलाधानस्त्वर्थी स्वार्थप्रचोदितः ।
लेखयेत् पूर्वपक्षं तु कृतकार्यविनिश्चयः॥
लेखयेत् पूर्वपक्षं तु कृतकार्यविनिश्चयः॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
पूर्वपक्षश्रुतार्थस् तु प्रत्यर्थी तदनन्तरम् ।
पूर्वपक्षार्थसम्बन्धं प्रतिपक्षं निवेशयेत् ॥
पूर्वपक्षार्थसम्बन्धं प्रतिपक्षं निवेशयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
श्वो लेखनं वा स लभेत् त्र्यहं सप्ताहमेव च ।
अर्थी तृतीयपादे तु युक्तं सद्यो ध्रुवं जयी ॥
अर्थी तृतीयपादे तु युक्तं सद्यो ध्रुवं जयी ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
मिथ्या सम्प्रतिपत्तिर्वा प्रत्यवस्कन्दमेव वा ।
प्राङ्न्यायविधिसाध्यं वा उत्तरं स्याच्चतुर्विधम् ॥
प्राङ्न्यायविधिसाध्यं वा उत्तरं स्याच्चतुर्विधम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
मिथ्यैतन्नाभिजानामि मम तत्र न सन्निधिः ।
अजातश्चास्मि तत्काल एवं मिथ्या चतुर्विधा ॥
अजातश्चास्मि तत्काल एवं मिथ्या चतुर्विधा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
मिथ्या च विपरीतं च पुनः शब्दसमागमम् ।
पूर्वपक्षार्थसम्बन्धमुत्तरं स्याच्चतुर्विधम् ॥
पूर्वपक्षार्थसम्बन्धमुत्तरं स्याच्चतुर्विधम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
भाषाया उत्तरं यावत् प्रत्यर्थी विनिवेशयेत् ।
अर्थी तु लेखयेत्तावद्यावद्वस्तु विवक्षितम् ॥
अर्थी तु लेखयेत्तावद्यावद्वस्तु विवक्षितम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
अन्यार्थमर्थहीनं च प्रमाणागमवर्जितम् ।
लेख्यं हीनाधिकं भ्रष्टं भाषादोषास्तूदाहृताः ॥
लेख्यं हीनाधिकं भ्रष्टं भाषादोषास्तूदाहृताः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
लब्धव्यं येन यद्यस्मात् स तत्तस्मादवाप्नुयात् ।
न त्वन्योऽन्यदथान्यस्मादित्यन्यार्थमिदं त्रिधा ॥
न त्वन्योऽन्यदथान्यस्मादित्यन्यार्थमिदं त्रिधा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
मनसाहमपि ध्यातस्त्वन्मित्रेणेह शत्रुवत् ।
अतोऽन्यया महाक्षान्त्या त्वमिहावेदितो मया ॥
अतोऽन्यया महाक्षान्त्या त्वमिहावेदितो मया ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
द्रव्यप्रमाणहीनं यत्फलोपाश्रयवर्जितम् ।
प्रमाणवर्जितं नाम लेख्यदोषं तदुत्सृजेत् ॥
प्रमाणवर्जितं नाम लेख्यदोषं तदुत्सृजेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
आगमवर्जितं दोषं पूर्वपादे विवर्जयेत् ।
एकस्य बहुभिः सार्धं पुरराष्ट्रविरोधकम् ॥
एकस्य बहुभिः सार्धं पुरराष्ट्रविरोधकम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
विन्दुमात्राविहिना वा पदवर्णविदुष्टा वा ।
हीनाधिका भवेद् व्यर्थी तां यत्नेन विवर्जयेत् ॥
हीनाधिका भवेद् व्यर्थी तां यत्नेन विवर्जयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
भ्रष्टं तु दुःखितं यत्स्याज्जलतैलादिभिर्हतम् ।
भाषायां तदपि स्पष्टं विस्पष्टार्थं विवर्जयेत् ॥
भाषायां तदपि स्पष्टं विस्पष्टार्थं विवर्जयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
सत्या भाषा न भवति यद्यपि स्यात् प्रतिष्ठिता ।
बहिश्चेद् भ्रश्यते धर्मान्नियताद् व्यवहारिकात् ॥
बहिश्चेद् भ्रश्यते धर्मान्नियताद् व्यवहारिकात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
गन्धमादनसंस्थस्य मयास्यासीत्तदर्पितम् ।
व्यवहारिकधर्मस्य बाह्यमेतन्न सिध्यति ॥
व्यवहारिकधर्मस्य बाह्यमेतन्न सिध्यति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
अन्याक्षरनिवेशेन अन्यार्थगमनेन च ।
आकुलं च क्रियादानं क्रिया चैवाकुला भवेत् ॥
आकुलं च क्रियादानं क्रिया चैवाकुला भवेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
रागादीनां यदेकेन कोपितः करणं वदेत् ।
तदादौ तु लिखेत् सर्वं वादिनः फलकादिषु ॥
तदादौ तु लिखेत् सर्वं वादिनः फलकादिषु ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
राजकुलावबोधाय धर्मस्थैः सुविचारितम् ।
तस्मादन्यद्वयपोह्यं स्याद् वादिनः फलकादिषु ॥
तस्मादन्यद्वयपोह्यं स्याद् वादिनः फलकादिषु ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
वादिभ्यामभ्यनुज्ञातं शेषं च फलके स्थितम् ।
ससाक्षिकं लिखेयुस्ते प्रतिपत्तिं च वादिनोः ॥
ससाक्षिकं लिखेयुस्ते प्रतिपत्तिं च वादिनोः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
वादिभ्यां लिखिताच्छेषं यत्पुनर्वादिना स्मृतम् ।
तत् प्रत्याकलितं नाम स्वपादे तस्य लिख्यते ॥
तत् प्रत्याकलितं नाम स्वपादे तस्य लिख्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
अर्थिना सन्नियुक्तो वा प्रत्यर्थिप्रहितोऽपि वा ।
यो यस्यार्थे विवदते तयोर्जयपराजयौ ॥
यो यस्यार्थे विवदते तयोर्जयपराजयौ ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
यो न भ्राता न च पिता न पुत्रो न नियोगकृत् ।
परार्थवादी दण्ड्यः स्याद् व्यवहारेऽपि विब्रुवन् ॥
परार्थवादी दण्ड्यः स्याद् व्यवहारेऽपि विब्रुवन् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
पूर्ववादं परित्यज्य योऽन्यमालम्बते पुनः ।
वादसङ्क्रमणाज्ज्ञेयो हीनवादी स वै नरः ॥
वादसङ्क्रमणाज्ज्ञेयो हीनवादी स वै नरः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
सर्वेष्वपि विवादेषु वाक्छलेनापहीयते ।
पशुस्त्रीभूम्यृणादाने शास्योऽप्यर्थान्न हीयते ॥
पशुस्त्रीभूम्यृणादाने शास्योऽप्यर्थान्न हीयते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
अभियुक्तोऽभियोगस्य यदि कुर्यादपह्नवम् ।
अभियोक्ता दिशेद्देश्यं प्रत्यवस्कन्दितो न चेत् ॥
अभियोक्ता दिशेद्देश्यं प्रत्यवस्कन्दितो न चेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
पूर्वपादे हि लिखितं यथाक्षरमशेषतः ।
अर्थी तृतीयपादे तु क्रियया प्रतिपादयेत् ॥
अर्थी तृतीयपादे तु क्रियया प्रतिपादयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
क्रियापि द्विविधा प्रोक्ता मानुषी दैविकी तथा ।
मानुषी लेख्यसाक्षिभ्यां धटादिर्दैविकी स्मृता ॥
मानुषी लेख्यसाक्षिभ्यां धटादिर्दैविकी स्मृता ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
दिवा कृते कार्यविधौ ग्रामेषु नगरेषु वा ।
सम्भवे साक्षिणां चैव दिव्या न भवति क्रिया ॥
सम्भवे साक्षिणां चैव दिव्या न भवति क्रिया ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
अरण्ये निर्जने रात्रावन्तर्वेश्मनि साहसे ।
न्यासस्यापह्नवे चैव दिव्या सम्भवति क्रिया ॥
न्यासस्यापह्नवे चैव दिव्या सम्भवति क्रिया ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
कारणप्रतिपत्त्या च पूर्वपक्षे विरोधिते ।
अभियुक्तेन वै भाव्यं विज्ञेयं पूर्वपक्षवत् ॥
अभियुक्तेन वै भाव्यं विज्ञेयं पूर्वपक्षवत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
पलायते य आहूतो मौनी साक्षिपराजितः ।
स्वयमभ्युपपन्नश्च अवसन्नश्चतुर्विधः ॥
स्वयमभ्युपपन्नश्च अवसन्नश्चतुर्विधः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
अन्यवादी क्रियाद्वेषी नोपस्थाता निरुत्तरः ।
आहूतप्रपलायी च हीनः पञ्चविधः स्मृतः ॥
आहूतप्रपलायी च हीनः पञ्चविधः स्मृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
मणयः पद्मरागाद्याः दीनारादि हिरण्मयम् ।
मुक्ताविद्रुमशङ्खाद्याः प्रदुष्टाःस्वामिगामिनः ॥
मुक्ताविद्रुमशङ्खाद्याः प्रदुष्टाःस्वामिगामिनः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
गन्धमाल्यमदत्तं तु भूषणं वास एव वा ।
पादुका-इति राजा-उक्तं तद् आक्रामन् वधमर्हति ॥
पादुका-इति राजा-उक्तं तद् आक्रामन् वधमर्हति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
पण्यमूल्यं भृतिर्न्यासो दण्डो यच्चावहारकम् ।
वृथादानाक्षिकपणा वर्धन्ते नाविवक्षिताः ॥
वृथादानाक्षिकपणा वर्धन्ते नाविवक्षिताः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
मिथ्याभियोगिनो ये स्युर्द्विजानां शूद्रयोनयः ।
तेषां जिह्वां समुत्कृत्य राजा शूले निधापयेत् ॥
तेषां जिह्वां समुत्कृत्य राजा शूले निधापयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
आज्ञा लेखः पट्टकः शासनं वा आधिः पत्त्रं विक्रयो वा क्रयो वा ।
राज्ञे कुर्यात् पूर्वमावेदनं यस्तस्य ज्ञेयः पूर्वपक्षः विधिज्ञैः ॥
राज्ञे कुर्यात् पूर्वमावेदनं यस्तस्य ज्ञेयः पूर्वपक्षः विधिज्ञैः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
साक्षिकदूषणे कार्यं पूर्वसाक्षिविशोधनम् ।
शुद्धेषु साक्षिषु ततः पश्चात् साक्ष्यं विशोधयेत् ॥
शुद्धेषु साक्षिषु ततः पश्चात् साक्ष्यं विशोधयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
साक्षिसभ्यावसन्नानां दूषणे दर्शनं पुनः ।
स्वचर्यावसितानां तु नास्ति पौनर्भवो विधिः॥
स्वचर्यावसितानां तु नास्ति पौनर्भवो विधिः॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
स्वयमभ्युपपन्नोऽपि स्वचर्यावसितोऽपि सन् ।
क्रियावसन्नोऽप्यर्हेत परं सभ्भावधारणम् ॥
क्रियावसन्नोऽप्यर्हेत परं सभ्भावधारणम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
पक्षानुत्सार्य तु सभ्यैः कार्यविनिश्चयः सदा ।
अनुत्सारितनिर्णिक्ते विरोधः प्रेत्य चेह च ॥
अनुत्सारितनिर्णिक्ते विरोधः प्रेत्य चेह च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
सभैरेव जितः पश्चाद्राज्ञा शास्यः स्वशास्त्रतः।
जयिने चापि देयं स्याद् यथावज्जयपत्रकम् ॥
जयिने चापि देयं स्याद् यथावज्जयपत्रकम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-2 | व्यवहारमातृका ⬥
मूलम् | Original Text
व्यवहारमुखं चैतत् पूर्वमुक्तं स्वयम्भुवा ।
मुखशुद्धौ हि शुद्धिः स्याद् व्यवहारस्य नान्यथा ॥
मुखशुद्धौ हि शुद्धिः स्याद् व्यवहारस्य नान्यथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-3 | सभालक्षणम् ⬥
मूलम् | Original Text
नानियुक्तेन वक्तव्यं व्यवहारे कथञ्चन ।
नियुक्तेन तु वक्तव्यम् अपक्षपतितं वचः ॥
नियुक्तेन तु वक्तव्यम् अपक्षपतितं वचः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-3 | सभालक्षणम् ⬥
मूलम् | Original Text
अनियुक्तो नियुक्तो वा शास्त्रज्ञो वक्तुमर्हति ।
दैवीं स वाचं वदति यः शास्त्रमनुजीवति ॥
दैवीं स वाचं वदति यः शास्त्रमनुजीवति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-3 | सभालक्षणम् ⬥
मूलम् | Original Text
युक्तरूपं वदन् सभ्यो नाप्नुयाद् द्वेषकिल्विषे ।
ब्रुवाणस्त्वन्यथा सभ्यस्तदेवोभयम् आप्नुयात् ॥
ब्रुवाणस्त्वन्यथा सभ्यस्तदेवोभयम् आप्नुयात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-3 | सभालक्षणम् ⬥
मूलम् | Original Text
राजा तु धार्मिकान् सभ्यान्नियुञ्ज्यात् सुपरीक्षितान् ।
व्यवहारधुरं वोढुं ये शक्ताः सद्गवा इव ॥
व्यवहारधुरं वोढुं ये शक्ताः सद्गवा इव ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-3 | सभालक्षणम् ⬥
मूलम् | Original Text
धर्मशास्त्रार्थकुशलाः कुलीनाः सत्यवादिनः ।
समाः शत्रौ च मित्रे च नृपतेः स्युः सभासदः ॥
समाः शत्रौ च मित्रे च नृपतेः स्युः सभासदः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-3 | सभालक्षणम् ⬥
मूलम् | Original Text
तत्प्रतिष्ठः स्मृतो धर्मो धर्ममूलश्च पार्थिवः ।
सह सद्भिरतो राजा व्यवहारान् विशोधयेत् ॥
सह सद्भिरतो राजा व्यवहारान् विशोधयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-3 | सभालक्षणम् ⬥
मूलम् | Original Text
शुद्धेषु व्यवहारेषु शुद्धिं यान्ति सभासदः ।
शुद्धिश्च तेषां धर्माद्धि धर्ममेव वदेत्ततः ॥
शुद्धिश्च तेषां धर्माद्धि धर्ममेव वदेत्ततः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-3 | सभालक्षणम् ⬥
मूलम् | Original Text
यत्र धर्मो ह्यधर्मेण सत्यं यत्रानृतेन च ।
हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः ॥
हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-3 | सभालक्षणम् ⬥
मूलम् | Original Text
विद्धो धर्मो ह्यधर्मेण सभां यत्रोपतिष्ठते ।
न चास्य शल्यः कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः ॥
न चास्य शल्यः कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-3 | सभालक्षणम् ⬥
मूलम् | Original Text
सभायां न प्रवेष्टव्यं वक्तव्यं वा समञ्जसम् ।
अब्रुवन विब्रुवन् वापि नरो भवति किल्बिषी ॥
अब्रुवन विब्रुवन् वापि नरो भवति किल्बिषी ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-3 | सभालक्षणम् ⬥
मूलम् | Original Text
ये तु सभ्याः सभां गत्वा तूष्णीं ध्यायन्त आसते ।
यथा प्राप्तं न ब्रुवते सर्वे तेऽनृतवादिनः ॥
यथा प्राप्तं न ब्रुवते सर्वे तेऽनृतवादिनः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-3 | सभालक्षणम् ⬥
मूलम् | Original Text
पादोऽधर्मस्य कर्तारं पादः साक्षिणमृच्छति।
पादः सभासद सर्वान् पादो राजानमृच्छति॥
पादः सभासद सर्वान् पादो राजानमृच्छति॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-3 | सभालक्षणम् ⬥
मूलम् | Original Text
राजा भवत्यनेनास्तु मुच्यन्ते च सभासदः।
एनो गच्छति कर्त्तारं निन्दार्हो यत्र निन्द्यते॥
एनो गच्छति कर्त्तारं निन्दार्हो यत्र निन्द्यते॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-3 | सभालक्षणम् ⬥
मूलम् | Original Text
अन्धो मत्स्यानिवाश्नाति निरपेक्षः सकण्टकान् ।
परोक्षमर्थवैकल्याद् भाषते यः सभां गतः ॥
परोक्षमर्थवैकल्याद् भाषते यः सभां गतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-3 | सभालक्षणम् ⬥
मूलम् | Original Text
तस्मात्सभ्यः सभां प्राप्य रागद्वेषविवर्जितः ।
वचस्तथाविधं ब्रूयाद्यथा न नरकं व्रजेत् ॥
वचस्तथाविधं ब्रूयाद्यथा न नरकं व्रजेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-3 | सभालक्षणम् ⬥
मूलम् | Original Text
यथा शल्यं भिषग् विद्वानुद्धरेद् यन्त्रयुक्तितः ।
प्राड्विवाकस्तथा शल्यम् उद्धरेद् व्यवहारतः ॥
प्राड्विवाकस्तथा शल्यम् उद्धरेद् व्यवहारतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-3 | सभालक्षणम् ⬥
मूलम् | Original Text
यत्र सभ्यो जनः सर्वः साध्वेतदिति मन्यते ।
स निःशल्यो विवादः स्यात् सशल्यः स्यादतोऽन्यथा ॥
स निःशल्यो विवादः स्यात् सशल्यः स्यादतोऽन्यथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-3 | सभालक्षणम् ⬥
मूलम् | Original Text
न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः वृद्धाः न ते ये न वदन्ति धर्मम् ।
नासौ धर्मो यत्र न सत्यमस्ति न तत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम् ॥
नासौ धर्मो यत्र न सत्यमस्ति न तत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ऋणं देयमदेयं च येन यत्र यथा च यत् ।
दानग्रहणधर्माभ्यामृणादानमिति स्मृतम् ॥
दानग्रहणधर्माभ्यामृणादानमिति स्मृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पितर्युपरते पुत्रा ऋणं दद्युर्यथांशतः ।
विभक्ता अविभक्ता वा यो वा तामुद्धरेद्धुरम् ॥
विभक्ता अविभक्ता वा यो वा तामुद्धरेद्धुरम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पितृव्येणाविभक्तेन भ्रात्रा वा यदृणं कृतम् ।
मात्रा वा यत् कुटुम्बार्थे दद्युस्तद्रिक्थिनोऽखिलम् ॥
मात्रा वा यत् कुटुम्बार्थे दद्युस्तद्रिक्थिनोऽखिलम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
क्रमादव्याहतं प्राप्तं पुत्रैर्यन्नर्णमुद्धृतम् ।
दद्युः पैतामहं पौत्रास्तच्चतुर्थान्निवर्तते ॥
दद्युः पैतामहं पौत्रास्तच्चतुर्थान्निवर्तते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
इच्छन्ति पितरः पुत्रान् स्वार्थहेतोर्यतस्ततः ।
उत्तमर्णाधमर्णेभ्यो मामयं मोचयिष्यति ॥
उत्तमर्णाधमर्णेभ्यो मामयं मोचयिष्यति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पूजनीयास्त्रयोऽतीता उपजीव्यास्त्रयोऽग्रतः।
एतत्पुरुषसन्तानमृणयोः स्याच्चतुर्थके ॥
एतत्पुरुषसन्तानमृणयोः स्याच्चतुर्थके ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
याच्यमानं न दीयेत ऋणं वापि प्रतिग्रहः ।
तद्धनं वर्धते तावद्यावत्कोटिशतं भवेत् ॥
तद्धनं वर्धते तावद्यावत्कोटिशतं भवेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कोटिशते तु सम्पूर्णे जायते तस्य वेश्मनि ।
ऋणसंशोधनार्थाय दासो जन्मनि जन्मनि ॥
ऋणसंशोधनार्थाय दासो जन्मनि जन्मनि ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तपस्वी चाग्निहोत्री च ऋणवान् म्रियते यदि ।
तपश्चैवाग्निहोत्रं च सर्वं तद्धनिनां धनम् ॥
तपश्चैवाग्निहोत्रं च सर्वं तद्धनिनां धनम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न पुत्रर्णं पिता दद्याद्दद्यात् पुत्रस्तु पैतृकम् ।
कामक्रोधसुराद्यूतप्रातिभाव्यकृतं विना ॥
कामक्रोधसुराद्यूतप्रातिभाव्यकृतं विना ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पितुरेव नियोगाद्यः कुटुम्बभरणाय वा ।
ऋणं वा यत्कृतं कृच्छ्रे दद्यात् पुत्रस्य तत्पिता ॥
ऋणं वा यत्कृतं कृच्छ्रे दद्यात् पुत्रस्य तत्पिता ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शिष्यान्तेवासिदासस्त्री वैयावृत्त्यकरैश्च यत् ।
कुटुम्बहेतोरुत्क्षिप्तं दातव्यं तत्कुटुम्बिना ॥
कुटुम्बहेतोरुत्क्षिप्तं दातव्यं तत्कुटुम्बिना ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ग्राहको यदि नष्टः स्यात् कुटुम्बे च कृते व्ययः ।
दातव्यं ज्ञातिभिस्तस्य विभक्तैरपि तदृणम् ॥
दातव्यं ज्ञातिभिस्तस्य विभक्तैरपि तदृणम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नार्वाक् संवत्सराद् विंशात् पितरि प्रेषिते सुतः ।
ऋणं दद्यात् पितृव्ये वा ज्येष्ठे भ्रातर्यथापि वा ॥
ऋणं दद्यात् पितृव्ये वा ज्येष्ठे भ्रातर्यथापि वा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
दाप्यः परर्णमेकोऽपि जीवत्स्ववियुतैः कृतम् ।
प्रेतेषु न तु तत्पुत्रः परर्णं दातुमर्हति ॥
प्रेतेषु न तु तत्पुत्रः परर्णं दातुमर्हति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न स्त्री पतिकृतं दद्यादृणं पुत्रकृतं तथा ।
अभ्युपेतादृते यद्वा सह पत्या कृतं भवेत् ॥
अभ्युपेतादृते यद्वा सह पत्या कृतं भवेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
दद्यादपुत्रविधवा नियुक्ता वा मुमूर्षुणा ।
यो वा तद्रिक्थमादत्ते यतो रिक्थमृणं ततः ॥
यो वा तद्रिक्थमादत्ते यतो रिक्थमृणं ततः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न च भार्याकृतमृणं पत्युर्वापि कथं भवेत् ।
आपत्कृतादृते पुंसां कुटुम्बार्थो हि दुस्तरः ॥
आपत्कृतादृते पुंसां कुटुम्बार्थो हि दुस्तरः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अन्यत्र रजकव्याधगोपशौण्डिकयोषिताम् ।
तेषां तत्प्रत्यया वृत्तिः कुटुम्बं च तदाश्रयम् ॥
तेषां तत्प्रत्यया वृत्तिः कुटुम्बं च तदाश्रयम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पुत्रिणी तु समुत्सृज्य पुत्रं स्त्री यान्यमाश्रयेत् ।
तस्या द्रव्यं हरेत् सोऽन्यो निःस्वायाः पुत्र एव तु ॥
तस्या द्रव्यं हरेत् सोऽन्यो निःस्वायाः पुत्र एव तु ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
या तु सप्रधनैव स्त्री सापत्या चान्यमाश्रयेत् ।
सोऽस्या दद्यादृणं भर्तुरुत्सृजेद्वा तथैवताम् ॥
सोऽस्या दद्यादृणं भर्तुरुत्सृजेद्वा तथैवताम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अधनस्य ह्यपुत्रस्य मृतस्योपैति यः स्त्रियम् ।
स आभजेदृणं वोढुः सैव तस्य धनं यतः ॥
स आभजेदृणं वोढुः सैव तस्य धनं यतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
धनस्त्रीहारिपुत्राणामृणभाग् यो धनं हरेत् ।
पुत्रोऽसतोः स्त्रीधनिनोः स्त्रीहारी धनिपुत्रयोः ॥
पुत्रोऽसतोः स्त्रीधनिनोः स्त्रीहारी धनिपुत्रयोः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अन्तिमा स्वैरिणीनां या उत्तमा च पुनर्भुवाम् ।
ॠणं तयोः पतिकृतं दद्याद्यस्ते समाश्नुते ॥
ॠणं तयोः पतिकृतं दद्याद्यस्ते समाश्नुते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
भार्या स्नुषा च भृत्या च भार्यायाश्च परिग्रहः।
एतावद्भिर्ॠणं देयं भूमिं यश्चोपजीवति ॥
एतावद्भिर्ॠणं देयं भूमिं यश्चोपजीवति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्त्रीकृतान्यप्रमाणानि कार्याण्याहुर्मनीषिणः ।
विशेषतो गृहक्षेत्रदानाधमनविक्रया ॥
विशेषतो गृहक्षेत्रदानाधमनविक्रया ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
एतान्येव प्रमाणानि भर्ता यद्यनुमन्यते ।
पुत्रः पत्युरभावे च राजा च पतिपुत्रयोः ॥
पुत्रः पत्युरभावे च राजा च पतिपुत्रयोः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
भर्त्रा प्रीतेन यद्दत्तं स्त्रियै तस्मिन् मृतेऽपि तत् ।
सा यथाकाममश्नीयाद्दद्याद्वा स्थावरादृते ॥
सा यथाकाममश्नीयाद्दद्याद्वा स्थावरादृते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यथा दासकृतं कार्यमकृतं परिचक्षते ।
अन्यत्र स्वामिसन्देशान्न दासः प्रभुरात्मनः ॥
अन्यत्र स्वामिसन्देशान्न दासः प्रभुरात्मनः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पुत्रेणापि कृतं कार्यं यत्स्यादच्छन्दतः पितुः ।
तदप्यकृतमेवाहुर्दासः पुत्रश्च तत्समौ ॥
तदप्यकृतमेवाहुर्दासः पुत्रश्च तत्समौ ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अप्राप्तव्यवहारश्चेत् स्वतन्त्रोऽपि हि नर्णभाक् ।
स्वातन्त्र्यं हि स्मृतं ज्येष्ठे ज्यैष्ठ्यं गुणवयः कृतम् ॥
स्वातन्त्र्यं हि स्मृतं ज्येष्ठे ज्यैष्ठ्यं गुणवयः कृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
त्रयः स्वतन्त्रा लोकेऽस्मिन् राजाचार्यस्तथैव च ।
प्रतिवर्णं च सर्वेषां वर्णानां स्व गृहे गृही ॥
प्रतिवर्णं च सर्वेषां वर्णानां स्व गृहे गृही ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अस्वतन्त्राः प्रजाः सर्वाः स्वतन्त्रः पृथिवीपतिः ।
अस्वतन्त्रः स्मृतः शिष्यः आचार्ये तु स्वतन्त्रत ॥
अस्वतन्त्रः स्मृतः शिष्यः आचार्ये तु स्वतन्त्रत ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अस्वतन्त्रा स्त्रियः पुत्रा दासादिश्च परिग्रहः ।
स्वतन्त्रस्तत्र तु गृही यस्य यत् स्यात् क्रमागतम् ॥
स्वतन्त्रस्तत्र तु गृही यस्य यत् स्यात् क्रमागतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
गर्भस्थसदृशो ज्ञेयः अष्टमाद् वत्सराच्छिशुः ।
बाल आषोडशाद् वर्षात् पोगण्ड इति शस्यते ॥
बाल आषोडशाद् वर्षात् पोगण्ड इति शस्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
परतो व्यवहारज्ञः स्वतन्त्रः पितरौ बिना ।
जीवतोरस्वतन्त्रः स्याज्जरयापि समन्वितः ॥
जीवतोरस्वतन्त्रः स्याज्जरयापि समन्वितः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तयोरपि पिता श्रेयान् बीजप्राधान्यदर्शनात् ।
अभावे बीजिनो माता तदभावे तु पूर्वजः ॥
अभावे बीजिनो माता तदभावे तु पूर्वजः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्वतन्त्राः सर्व एवैते परतन्त्रेषु सर्वदा ।
अनुशिष्टौ विसर्गे च विक्रये चेश्वरा मताः ॥
अनुशिष्टौ विसर्गे च विक्रये चेश्वरा मताः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यद्बालः कुरुते कार्यमस्वतन्त्रस्तथैव च ।
अकृतं तदिति प्राहुः धर्मशास्त्रविदो जनाः ॥
अकृतं तदिति प्राहुः धर्मशास्त्रविदो जनाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कामक्रोधाभिभूतार्तभयव्यसनपीडिताः ।
रागद्वेषपरीताश्च श्रेयास्त्वप्रकृतिं गताः ॥
रागद्वेषपरीताश्च श्रेयास्त्वप्रकृतिं गताः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्वतन्त्रोऽपि हि यत्कार्यं कुर्यादप्रकृतिं गतः ।
अकृतं तदपि प्राहुरस्वातन्त्र्यस्य हेतुतः ॥
अकृतं तदपि प्राहुरस्वातन्त्र्यस्य हेतुतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कुले ज्येष्ठस्तथा श्रेष्ठः प्रकृतिस्थश्च यो भवेत् ।
तत्कृतं तु कृतं प्राहुर्वा स्वतन्त्रकृतं कृतम् ॥
तत्कृतं तु कृतं प्राहुर्वा स्वतन्त्रकृतं कृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
धनमूलाः क्रियाः सर्वा यत्नस्तत्साधने मतः ।
रक्षणं वर्धनं भोग इति तस्य विधिः क्रमात् ॥
रक्षणं वर्धनं भोग इति तस्य विधिः क्रमात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तत्पुनस्त्रिविधं ज्ञेयं शुक्लं शबलमेव च ।
कृष्णं च तस्य विज्ञेयः प्रभेदः सप्तधा पृथक् ॥
कृष्णं च तस्य विज्ञेयः प्रभेदः सप्तधा पृथक् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
श्रुतशौर्यतपः कन्याशिष्ययाज्यान्वयागतम् ।
धनं सप्तविधं शुक्लमुद्योगस्तस्य तद्विधः ॥
धनं सप्तविधं शुक्लमुद्योगस्तस्य तद्विधः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कुसीदकृषिवाणिज्यशुल्कशिल्पानुवृत्तिभिः ।
कृतोपकारादाप्तं च शबलं समुदाहृतम् ॥
कृतोपकारादाप्तं च शबलं समुदाहृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
उत्कोचद्यूतदौत्यार्तिप्रतिरूपकसाहसैः ।
व्याजेनोपार्जितं यच्च कृष्णं हि तदुदाहृतम् ॥
व्याजेनोपार्जितं यच्च कृष्णं हि तदुदाहृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तेन क्रयो विक्रयश् च दानं ग्रहणमेव च ।
विविधाश्च प्रवर्त्तन्ते क्रियाः सम्भोग एव च ॥
विविधाश्च प्रवर्त्तन्ते क्रियाः सम्भोग एव च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यथाविधेन द्रव्येण यत्किञ्चित् कुरुते नरः ।
तथाविधमवाप्नोति स फलं प्रेत्य चेह च ॥
तथाविधमवाप्नोति स फलं प्रेत्य चेह च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तत्पुनर्द्वादशविधं प्रतिवर्णाश्रयात्स्मृतम् ।
साधारणं स्यात्त्रिविधं शेषं नवविधं विदुः ॥
साधारणं स्यात्त्रिविधं शेषं नवविधं विदुः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
क्रमागत प्रीतिदायः प्राप्तं च सहभार्यया ।
अविशेषेण वर्णानां सर्वेषां त्रिविधं शुभम् ॥
अविशेषेण वर्णानां सर्वेषां त्रिविधं शुभम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वैशेषिक धनं ज्ञेयं ब्राह्मणस्य शुभं त्रिधा ।
प्रतिग्रहेण यल्लब्धं याज्यतः शिष्यतस्तथा ॥
प्रतिग्रहेण यल्लब्धं याज्यतः शिष्यतस्तथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
त्रिविधं क्षत्रियस्यापि शुद्धं वैशेषिकं धनम् ।
कराद् युद्धोपलब्धं च दण्डाश्च व्यवहारतः ॥
कराद् युद्धोपलब्धं च दण्डाश्च व्यवहारतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वैशेषिकं धनं ज्ञेयं वैश्यस्यापि त्रिधा शुभम् ।
कृषिगोरक्षवाणिज्यैः शूद्रस्यैषामनुग्रहात् ॥
कृषिगोरक्षवाणिज्यैः शूद्रस्यैषामनुग्रहात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सर्वेषामेव वर्णानामेव धर्म्यो धनागमः ।
विपर्ययादधर्म्यः स्यान्न चेदापद् गरीयसी ॥
विपर्ययादधर्म्यः स्यान्न चेदापद् गरीयसी ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आपत्स्वनन्तरा वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते ।
वैश्यवृत्तिस्ततश्चोक्ता न जघन्या कथञ्चन ॥
वैश्यवृत्तिस्ततश्चोक्ता न जघन्या कथञ्चन ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न कथञ्चन कुर्वीत ब्राह्मणः कर्म वार्षलम् ।
वृषलः कर्म न ब्राह्मं पतनीये हि ते तयोः ॥
वृषलः कर्म न ब्राह्मं पतनीये हि ते तयोः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
उत्कृष्टं चापकृष्टं च तयोः कर्म न विद्यते ।
मध्यमे कर्मणी हित्वा सर्वसाधारणे हि ते ॥
मध्यमे कर्मणी हित्वा सर्वसाधारणे हि ते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आपदं ब्राह्मणस्तीर्त्वा क्षत्रवृत्त्यर्जितैर्धनैः ।
उत्सृजेत् क्षत्रवृत्तिं तां कृत्वा पावनमात्मनः ॥
उत्सृजेत् क्षत्रवृत्तिं तां कृत्वा पावनमात्मनः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तस्यामेव तु यो वृत्तौ ब्राह्मणो रमते सदा ।
काण्डपृष्ठश्च्युतो मार्गादपाङ्क्तेयः प्रकीर्तितः ॥
काण्डपृष्ठश्च्युतो मार्गादपाङ्क्तेयः प्रकीर्तितः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वैश्यवृत्या चाविक्रेयं ब्राह्मणस्य पयो दधि ।
घृतं मधु मधुच्छिष्टं लाक्षाक्षाररसासवाः ॥
घृतं मधु मधुच्छिष्टं लाक्षाक्षाररसासवाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
मांसौदनतिलक्षौमसोमपुष्पफलोपलाः ।
मनुष्यविषशस्त्राम्बुलवणापूपवीरुधः ॥
मनुष्यविषशस्त्राम्बुलवणापूपवीरुधः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
चैलकौशेयचर्मास्थिकुतपैकशफा मृदः ।
उदश्वित्कुशपिण्याकशाकाद्रौषधयस्तथा ॥
उदश्वित्कुशपिण्याकशाकाद्रौषधयस्तथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ब्राह्मणस्य तु विक्रेयं शुष्कं दारु तृणानि च ।
गन्धद्रव्यैरकावेत्रतूलमूलकुशादृते ॥
गन्धद्रव्यैरकावेत्रतूलमूलकुशादृते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्वयं शीर्णं च विदलं फलानां बदरेङ्गुदे ।
रज्जुः कार्पासिकं सूत्रं तच्चेदविवृतं भवेत् ॥
रज्जुः कार्पासिकं सूत्रं तच्चेदविवृतं भवेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अशक्तौ भेषजस्यार्थे यज्ञहेतोस्तथैव च।
यद्यवश्यं तु विक्रेयास्तिला धान्येन तत्पमाः ॥
यद्यवश्यं तु विक्रेयास्तिला धान्येन तत्पमाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अविक्रेयाणि विक्रीणन् ब्राह्मणः प्रच्युतः पथः ।
मार्गे पुनरवस्थाप्यो राज्ञा दण्डेन भूयसा ॥
मार्गे पुनरवस्थाप्यो राज्ञा दण्डेन भूयसा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
प्रमाणानि प्रमाणस्थैः परिकल्प्यानि यत्नतः ।
सौदन्ति हि प्रमेयाणि प्रमाणैरव्यवस्थितैः ॥
सौदन्ति हि प्रमेयाणि प्रमाणैरव्यवस्थितैः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
लिखितं साक्षिणो भुक्तिः प्रमाणं त्रिविधं स्मृतम् ।
धनस्त्रीकरणे येन धनी धनमवाप्नुयात् ॥
धनस्त्रीकरणे येन धनी धनमवाप्नुयात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नाकरिष्यद्यदा स्त्रष्टा लिखितं चक्षुरुत्तमम् ।
तत्रेयमस्य लोकस्य नाभविष्यच्छुभा गतिः ॥
तत्रेयमस्य लोकस्य नाभविष्यच्छुभा गतिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
देशकालफलद्रव्यप्रमाणावधिनिश्चये ।
सर्वसन्देहविच्छेदि लिखितं चक्षुरुत्तमम् ॥
सर्वसन्देहविच्छेदि लिखितं चक्षुरुत्तमम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
गृहीत्वापि स्थले द्रव्यं योऽपह्नवितुमिच्छति ।
स्थापितः साक्षिभिर्मार्गे स दुःसाध्योऽपि साध्यते ॥
स्थापितः साक्षिभिर्मार्गे स दुःसाध्योऽपि साध्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
लिखितं स्याद् बहुच्छिद्रं साक्षिणो नाजरामराः ।
भुक्तिस्त्वनर्थसम्बद्धा सन्ततैर्वार्थसाधकी ॥
भुक्तिस्त्वनर्थसम्बद्धा सन्ततैर्वार्थसाधकी ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तदेतत्त्रिविधं ज्ञेयं प्रमाणाय न साधितम् ।
सन्देहमागतमपि धनी धनमवाप्नुयात् ॥
सन्देहमागतमपि धनी धनमवाप्नुयात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
लिखितं बलवन्नित्यं जीवन्तश्चैव साक्षिणः ।
कालातिहरणाद् भुक्तिरिति शास्त्रविनिश्चयः ॥
कालातिहरणाद् भुक्तिरिति शास्त्रविनिश्चयः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
त्रिविधस्यास्य दृष्टस्य प्रमाणस्य यथाक्रमम् ।
पूर्वं पूर्वं गुरुं ज्ञेयं भुक्तिस्तेभ्यो गरीयसी ॥
पूर्वं पूर्वं गुरुं ज्ञेयं भुक्तिस्तेभ्यो गरीयसी ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
विद्यमानेऽपि लिखिते जीवत्स्वपि हि साक्षिषु ।
विशेषतः स्थावराणां यन्न भुक्तं न तत् स्थिरम् ॥
विशेषतः स्थावराणां यन्न भुक्तं न तत् स्थिरम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
भुज्यमानान् परैरर्थान् यः स्वान्मौर्ख्यादुपेक्षते ।
समक्षं जीवतोऽप्यस्य तान् भुक्तिः कुरुते वशे ॥
समक्षं जीवतोऽप्यस्य तान् भुक्तिः कुरुते वशे ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यत् किञ्चिद्दशवर्षाणि सन्निधौ प्रेक्षते धनी ।
भुज्यमानं परैस्तूष्णीं न स तल्लब्धुमर्हति ॥
भुज्यमानं परैस्तूष्णीं न स तल्लब्धुमर्हति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अजडश्चेदपोगण्डो विषये चास्य भुज्यते ।भग्नं तद्व्यवहारेण भोक्ता तद्धनमर्हति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आधिः सीमा बालधनं निक्षेपोपनिधी स्त्रियः ।
राजस्वं श्रोत्रियस्वं न भोगेन प्रणश्यति ॥
राजस्वं श्रोत्रियस्वं न भोगेन प्रणश्यति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
प्रत्यक्षपरिभोगात्तु स्वामिनो द्विदशाः समाः ।
आध्यादीन्यपि जीर्यन्ते स्त्रीनरेन्द्रधनादृते ॥
आध्यादीन्यपि जीर्यन्ते स्त्रीनरेन्द्रधनादृते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्त्रीधनं च नरेन्द्राणां न कथञ्चन जीर्यते ।
अनागमं भुज्यमानं वत्सराणां शतैरपि ॥
अनागमं भुज्यमानं वत्सराणां शतैरपि ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सम्भोगो दृश्येत यत्र न दृश्येतागमः क्वचित् ।
आगमः कारणं तत्र न भोगस्तत्र कारणम् ॥
आगमः कारणं तत्र न भोगस्तत्र कारणम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आगमेन विशुद्धेन भोगो याति प्रमाणताम्।
अविशुद्धागमो भोगः प्रामाण्यं नैव गच्छति ॥
अविशुद्धागमो भोगः प्रामाण्यं नैव गच्छति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
भोगं केवलतो यस्य कीर्त्तयेन्नागमः क्वचित् ।
भोगच्छलापदेशेन स विज्ञेयस्तु तस्करः ॥
भोगच्छलापदेशेन स विज्ञेयस्तु तस्करः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अनागमं तु यो भुड़्क्ते बहून्यब्दशतान्यपि ।
चौरदण्डयेत् तं पापं दण्डयेत् पृथिवीपतिः ॥
चौरदण्डयेत् तं पापं दण्डयेत् पृथिवीपतिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
भुज्यतेऽनागमं यत्तु न तद् भोगपदं नयेत् ।
प्रेते तु भोक्तरि धनं याति तद्वंश्यभोग्यताम् ॥
प्रेते तु भोक्तरि धनं याति तद्वंश्यभोग्यताम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्मात्ते काले क्रियाभुक्तेः सागमाभुक्तिरिष्यते ।
अस्मार्त्ते लिखिताभावे क्रमात्त्रिपुरुषागता ॥
अस्मार्त्ते लिखिताभावे क्रमात्त्रिपुरुषागता ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आहर्तैर्वाभियुक्तः स्यान्नार्थानामुद्धरेत्पदम् ।
भुक्तिरेव विशुद्धिः स्यात् प्राप्तौ या पितृतः क्रमात् ॥
भुक्तिरेव विशुद्धिः स्यात् प्राप्तौ या पितृतः क्रमात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अन्यायेनापि यद्भुक्तं पितुः पूर्वस्तरैस्त्रिभिः ।
न तच्छक्यमपाहर्तुं क्रमात्त्रिपुरुषागतम् ॥
न तच्छक्यमपाहर्तुं क्रमात्त्रिपुरुषागतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अन्वाहितं हृतं न्यस्तं बलावष्टब्धयाचितम् ।
अप्रत्यक्षं च यद् भुक्तं षडेतान्यागमं बिना ॥
अप्रत्यक्षं च यद् भुक्तं षडेतान्यागमं बिना ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तथारूढविवादस्य प्रेतस्य व्यवहारिणः ।
पुत्रेण सोऽर्थः संशोध्यो न तं भोगोऽतिवर्तते ॥
पुत्रेण सोऽर्थः संशोध्यो न तं भोगोऽतिवर्तते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सन्तोऽपि न प्रमाणं स्युर्मृते धनिनि साक्षिणः ।
अन्यत्र श्राविताद्यस्मात् स्वयमासन्नमृत्युना ॥
अन्यत्र श्राविताद्यस्मात् स्वयमासन्नमृत्युना ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न हि प्रत्यर्थिनि प्रेते प्रमाणं साक्षिणां वचः ।
साक्षिमत्कारणं तत्र प्रमाणं तत्र जीवतः ॥
साक्षिमत्कारणं तत्र प्रमाणं तत्र जीवतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
श्रावितश्चातुरेणापि यस्त्वर्थो धर्मसंहितः ।
मृतेऽपि तत्र साक्षी स्यात् षट्सु चान्वाहितादिषु ॥
मृतेऽपि तत्र साक्षी स्यात् षट्सु चान्वाहितादिषु ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यदृणादिषु सर्वेषु बलवतत्युत्तरा क्रिया ।
प्रतिग्रहाधिक्रीतेषु पूर्वा पूर्वा बलीयसी ॥
प्रतिग्रहाधिक्रीतेषु पूर्वा पूर्वा बलीयसी ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्थानलाभनिमित्तं हि दानग्रहणमिष्यते ।
तत्कुसीदमिति प्रोक्तं तेन वृत्तिः कुसीदिनाम् ॥
तत्कुसीदमिति प्रोक्तं तेन वृत्तिः कुसीदिनाम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वसिष्ठविहितां वृद्धिं सृजेद् वृत्तिविवर्धनीम् ।
अशीतिभागं गृह्णीयाच्छते मासस्य बार्धुषी ॥
अशीतिभागं गृह्णीयाच्छते मासस्य बार्धुषी ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
द्विकं त्रिकं चतुष्कं च पञ्चकं च समं स्मृतम् ।
मासस्य वृद्धिं गृह्णीयाद् वर्णानामनुपूर्वशः ॥
मासस्य वृद्धिं गृह्णीयाद् वर्णानामनुपूर्वशः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
द्विकं शतं वा गृह्णीत सतां वृत्तमनुस्मरन् ।
द्विकं शतं हि गृह्णानो न भवत्यर्थकिल्विषी ॥
द्विकं शतं हि गृह्णानो न भवत्यर्थकिल्विषी ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कालिका कारिता चैव कायिका च तथा परा ।
चक्रवृद्धिश्च शास्त्रेऽस्मिन् वृद्धिर्दृष्टा चतुर्विधा ॥
चक्रवृद्धिश्च शास्त्रेऽस्मिन् वृद्धिर्दृष्टा चतुर्विधा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
प्रतिमासं स्रवन्ती या वृद्धिः सा कालिका स्मृता ।
वृद्धिः सा कारिता नाम यर्णिकेन स्वयङ्कृता ॥
वृद्धिः सा कारिता नाम यर्णिकेन स्वयङ्कृता ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कायाविरोधिनी शश्वत्पणपादादि कायिका ।
वृद्धेरपि पुनर्वृद्धिश्चक्रवृद्धिरुदाहृता ॥
वृद्धेरपि पुनर्वृद्धिश्चक्रवृद्धिरुदाहृता ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अर्थानां सार्वभौमोऽयं विधिर्वृद्धिकरः स्मृतः ।
या देशावस्थितिस्त्वन्या यत्रर्णमवतिष्ठति ॥
या देशावस्थितिस्त्वन्या यत्रर्णमवतिष्ठति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
द्विगुणं त्रिगुणं वापि तथान्यत्र चतुर्गुणम् ।
तथाष्टगुणमन्यस्मिन् देयं देशेऽवतिष्ठते ॥
तथाष्टगुणमन्यस्मिन् देयं देशेऽवतिष्ठते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
हिरण्यधान्यवस्त्राणां वृद्धिर्द्वित्रिश्चतुर्गुणा ।
रसस्याष्टगुणा वृद्धिः स्त्रीपशूनां च सन्ततिः ॥
रसस्याष्टगुणा वृद्धिः स्त्रीपशूनां च सन्ततिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न वृद्धिः प्रीतिदत्तानां स्यादनाकारिता क्वचित् ।
अनाकारितमप्यूर्ध्वं वत्सरार्धात्प्रवर्धते ॥
अनाकारितमप्यूर्ध्वं वत्सरार्धात्प्रवर्धते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
प्रीतिदत्तं तु यत् किञ्चिन्न तद्वर्धत्ययाचितम् ।
याच्यमान्मदत्तं चेद् वर्धते पञ्चकं शतम् ॥
याच्यमान्मदत्तं चेद् वर्धते पञ्चकं शतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
एष वृद्धिविधिः प्रोक्तः प्रतिवृद्धस्य कर्मणः ।
वृद्धिस्तु योक्ता धान्यस्य बार्धुषं तदुदाहृतम् ॥
वृद्धिस्तु योक्ता धान्यस्य बार्धुषं तदुदाहृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आपदं निस्तरेद् वैश्यः कामं बार्धुषिकर्मणा ।
आपत्स्वपि हि कष्टासु ब्राह्मणस्य न बार्धुषम् ॥
आपत्स्वपि हि कष्टासु ब्राह्मणस्य न बार्धुषम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ब्राह्मणस्य तु यद्देयं सान्वयस्य न चास्ति सः ।
निक्षिपेत्तत्स्वकुल्येषु तदभावेऽस्य बन्धुषु ॥
निक्षिपेत्तत्स्वकुल्येषु तदभावेऽस्य बन्धुषु ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यदा तु न स्वकुल्याः स्युर्न च सम्बन्धिबान्धवाः ।
तदा दद्याद् स्वजातिभ्यस्तेष्वसत्स्वप्सु निक्षिपेत् ॥
तदा दद्याद् स्वजातिभ्यस्तेष्वसत्स्वप्सु निक्षिपेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
गृहीत्वोपगतं दद्यादृणिकायोदयं धनी ।
अददद्याच्यमानस्तु शेषहानिमवाप्नुयात् ॥
अददद्याच्यमानस्तु शेषहानिमवाप्नुयात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यदि नो लेखयेद्दत्तमृणिनां चोदितोऽपि सन् ।
ॠणिकस्यापि बर्धेत यथैव धनिकस्य वत् ॥
ॠणिकस्यापि बर्धेत यथैव धनिकस्य वत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
लेख्यं दद्याद्विशुद्धर्णे तदभावे प्रतिश्रवम् ।
धनिकर्णिकयोरेवं विशुद्धिः स्यात् परस्परम् ॥
धनिकर्णिकयोरेवं विशुद्धिः स्यात् परस्परम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
विश्रम्भहेतू द्वावत्र प्रतिभूराधिरेव च ।
लिखितं साक्षिणश्च द्वे प्रमाणे व्यक्तिकारके ॥
लिखितं साक्षिणश्च द्वे प्रमाणे व्यक्तिकारके ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
उपस्थानाय दानाय प्रत्ययाय तथैव च ।
त्रिविधः प्रतिभूर्दृष्टस्त्रिष्वेवार्थेषु सूरिभिः ॥
त्रिविधः प्रतिभूर्दृष्टस्त्रिष्वेवार्थेषु सूरिभिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ऋणिष्वप्रतिकुर्वत्सु प्रत्यये वापि हापिते ।
प्रतिभूस्तदृणं दद्यादनुपस्थापयंस्तथा ॥
प्रतिभूस्तदृणं दद्यादनुपस्थापयंस्तथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
बहवश्चेत् प्रतिभुवो दद्युस्तेऽर्थं यथाकृतम् ।
अर्थे विशेषिते ह्येषु धनिनश्छन्दतः क्रिया ॥
अर्थे विशेषिते ह्येषु धनिनश्छन्दतः क्रिया ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यमर्थं प्रतिभूर्दद्याद्धनिकेनोपपीडितः ।
ऋणिकस्तं प्रतिभुवे द्विगुणं प्रतिदापयेत् ॥
ऋणिकस्तं प्रतिभुवे द्विगुणं प्रतिदापयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
धर्मेण व्यवहारेण छलेनाचरितेन च ।
प्रयुक्तं साधयेदर्थं पञ्चकेन बलेन च ॥
प्रयुक्तं साधयेदर्थं पञ्चकेन बलेन च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यः स्वकं साधयेदर्थमुत्तमर्णोऽधमर्णकात् ।
न स राज्ञा निषेधव्य ऐहिकामुष्मिकार्थतः ॥
न स राज्ञा निषेधव्य ऐहिकामुष्मिकार्थतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अधिक्रियत इत्याधिः स विज्ञेयो द्विलक्षणः ।
कृतकालोपनेयश्च यावद्देयोयतस्तथा ॥
कृतकालोपनेयश्च यावद्देयोयतस्तथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स पुनर्द्विविधः प्रोक्तो गोप्यो भोग्यस्तथैव च ।
उपचारस्तथैवास्य लाभहानिर्विपर्यये ॥
उपचारस्तथैवास्य लाभहानिर्विपर्यये ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
प्रमादाद्धनिनस्तद्वदाधौ विकृतिमागते ।
विनष्टे मूलनाशः स्याद्दैवराजकृतादृते ॥
विनष्टे मूलनाशः स्याद्दैवराजकृतादृते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न भोक्तव्यो बलादाधिर्भुञ्जानो वृद्धिमुत्सृजेत् ।
मूल्येन तोषयेच्चैनमाधिस्तेनोऽन्यथा भवेत् ॥
मूल्येन तोषयेच्चैनमाधिस्तेनोऽन्यथा भवेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यः स्वामिनाभ्यनुज्ञातमाधिं भुड़्क्तेऽविचक्षणः ।
तेनार्धवृद्धिभोक्तव्या तस्य भोगस्य निष्क्रयः ॥
तेनार्धवृद्धिभोक्तव्या तस्य भोगस्य निष्क्रयः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न त्वेवाधो सोपकारे कौसीदीं वृद्धिमाप्नुयात् ।
न चाधे कालसंरोधान्निसर्गोऽस्ति न विक्रयः ॥
न चाधे कालसंरोधान्निसर्गोऽस्ति न विक्रयः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
रक्ष्यमाणोऽपि यत्राधिः कालेनेयादसारताम् ।
तत्राधिरन्यः कर्तव्यो देयं वा धनिने धनम् ॥
तत्राधिरन्यः कर्तव्यो देयं वा धनिने धनम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अत्र शक्तिविहीनः स्यादृणी कालविपर्ययात् ।
शक्यप्रेक्षमृणं दाप्यः काले काले यथोदयम् ॥
शक्यप्रेक्षमृणं दाप्यः काले काले यथोदयम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ॠणिकः सधनो यस्तु दौरात्म्यान्न प्रयच्छति ।
राज्ञा दापयितव्यः स्याद् गृहीत्वा पञ्चकं शतम् ॥
राज्ञा दापयितव्यः स्याद् गृहीत्वा पञ्चकं शतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्ववाक् सम्प्रतिपत्तौ तु ॠणिकं दशकं शतम् ।
विनयं दापयेद्राजा द्विगुणं तु पराजितम् ॥
विनयं दापयेद्राजा द्विगुणं तु पराजितम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न स्याद् द्रव्यपरीमाणं कालेनेहार्णिकस्य चेत् ।
जातिसञ्ज्ञाधिवासानामागमो लेख्यतः स्मृतः ॥
जातिसञ्ज्ञाधिवासानामागमो लेख्यतः स्मृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
लेख्यं तु द्विविधं ज्ञेयं स्वहस्तान्यकृतं तथा ।
असाक्षिमत्साक्षिमच्च सिद्धिर्देशस्थितेस्तयोः ॥
असाक्षिमत्साक्षिमच्च सिद्धिर्देशस्थितेस्तयोः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
देशाचाराविरुद्धं यद् व्यक्ताधिकृतलक्षणम् ।
तत्प्रमाणं स्मृतं लेख्यमविलुप्तक्रमाक्षरम् ॥
तत्प्रमाणं स्मृतं लेख्यमविलुप्तक्रमाक्षरम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
मत्ताभियुक्तस्त्रीबालबलात्कारकृतं च यत् ।
तदप्रमाण लिखितं भीतोपधिकृतं तथा ॥
तदप्रमाण लिखितं भीतोपधिकृतं तथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
मृताः स्युः साक्षिणो यत्र धनिकर्णिकलेखकाः ।
तदप्यपार्थं लिखितम् न चेदाधिः स्थिराश्रयः ॥
तदप्यपार्थं लिखितम् न चेदाधिः स्थिराश्रयः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आधिस्तु द्विविधः प्रोक्तो जङ्गमः स्थावरस्तथा ।
सिद्धिरत्रोभयस्यास्य भोगो यत्रास्ति नान्यथा ॥
सिद्धिरत्रोभयस्यास्य भोगो यत्रास्ति नान्यथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
दर्शितं प्रतिकालं यत् प्रार्थितं श्रावितं तथा ।
लेख्यं सिद्ध्यति सर्वत्र मृतेष्वपि हि साक्षिषु ॥
लेख्यं सिद्ध्यति सर्वत्र मृतेष्वपि हि साक्षिषु ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अदृष्टार्थमश्रुतार्थम् व्यवहारार्थमागतम् ।
न लेख्यं सिद्धिमाप्नोति जीवत्स्वपि हि साक्षिषु ॥
न लेख्यं सिद्धिमाप्नोति जीवत्स्वपि हि साक्षिषु ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
लेख्ये देशान्तरन्यस्ते दग्धे दुर्लिखिते हृते ।
सतस्तत्कालहरणमसतो दृष्टदर्शनम् ॥
सतस्तत्कालहरणमसतो दृष्टदर्शनम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यत्र स्यात् संशयो लेख्ये भूताभूतकृते क्वचित् ।
तत्स्वहस्तक्रियाचिह्न युक्तिप्राप्तिभिरुद्धरेत् ॥
तत्स्वहस्तक्रियाचिह्न युक्तिप्राप्तिभिरुद्धरेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
लेख्यं यच्चान्यनामाङ्कं हेत्वन्तरकृतं भवेत् ।
विप्रत्यये परीक्ष्यं तत् सम्बन्धागमहेतुभिः ॥
विप्रत्यये परीक्ष्यं तत् सम्बन्धागमहेतुभिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
लिखितं लिखितेनैव साक्षिमत् साक्षिभिर्हरेत् ।
साक्षिभ्यो लिखितं श्रेयो लिखितान्न तु साक्षिणः ॥
साक्षिभ्यो लिखितं श्रेयो लिखितान्न तु साक्षिणः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
छिन्नभिन्नहृतोन्मृष्टनष्टदुर्लिखितेषु च ।
कर्तव्यमन्यल्लेख्यं स्यादेष लेख्यविधिः स्मृतः ॥
कर्तव्यमन्यल्लेख्यं स्यादेष लेख्यविधिः स्मृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सन्दिग्धेषु तु कार्येषु द्वयोर्विवदमानयोः ।
श्रुतादृष्टानुभूतार्थान् साक्षिभ्यो व्यक्तिदर्शनम् ॥
श्रुतादृष्टानुभूतार्थान् साक्षिभ्यो व्यक्तिदर्शनम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
समक्षदर्शनात्साक्षी विज्ञेयः श्रोत्रचक्षुषोः ।
श्रोत्रस्य यत् परो ब्रूते चक्षुषोर्दर्शनं स्वयम् ॥
श्रोत्रस्य यत् परो ब्रूते चक्षुषोर्दर्शनं स्वयम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
एकादशविधः साक्षी शास्त्रदृष्टो मनीषिभिः ।
कृतः पञ्चविधस्तेषां षड्विधोऽकृत उच्यते ॥
कृतः पञ्चविधस्तेषां षड्विधोऽकृत उच्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
लिखितः स्मारितश्चैव यदृच्छाभिज्ञ एव च ।
गूढश्चोत्तरसाक्षी च साक्षी पञ्चविधः कृतः ॥
गूढश्चोत्तरसाक्षी च साक्षी पञ्चविधः कृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
षडेते पुनरुद्दिष्टाः साक्षिण्स्त्वकृताः स्वयम् ।
ग्रामश्च प्राड्विवाकश्च राजा च व्यवहारिणाम् ॥
ग्रामश्च प्राड्विवाकश्च राजा च व्यवहारिणाम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कार्येष्वभ्यन्तरो यः स्यादर्थिना प्रहितश्च यः ।
कुल्याः कुलविवादेषु भवेयुस्तेऽपि साक्षिणः ॥
कुल्याः कुलविवादेषु भवेयुस्तेऽपि साक्षिणः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कुलीना ऋजवः शुद्धा जन्मतः कर्मतोऽर्थतः ।
त्र्यवराः साक्षिणोऽनिन्द्याः शुचयः शुद्धबुद्धयः ॥
त्र्यवराः साक्षिणोऽनिन्द्याः शुचयः शुद्धबुद्धयः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ब्राह्मणाः क्षत्रियाः वैश्याः शूद्रा ये चाप्यनिन्दिताः ।
प्रतिवर्णं भवेयुस्ते सर्वे सर्वेषु वास्मृताः ॥
प्रतिवर्णं भवेयुस्ते सर्वे सर्वेषु वास्मृताः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
श्रेणीषु श्रेणीपुरुषाः स्वेषु वर्गेषु वर्गिणः ।
बहिर्वासिषु बाह्यः स्युः स्त्रियः स्त्रिषु च साक्षिणः ॥
बहिर्वासिषु बाह्यः स्युः स्त्रियः स्त्रिषु च साक्षिणः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
श्रेण्यादिषु तु सर्वेषु कश्चिच्चेद् द्वेष्यतामियात् ।
तेभ्य एव न साक्ष्यं स्याद् द्वेष्टारः सर्व एव ते ॥
तेभ्य एव न साक्ष्यं स्याद् द्वेष्टारः सर्व एव ते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
असाक्ष्यपि हि शास्त्रेऽस्मिन् दृष्टः पञ्चविधो बुधैः ।
वचनादोषतो भेदान् स्वयमुक्तिर्मृतान्नरः ॥
वचनादोषतो भेदान् स्वयमुक्तिर्मृतान्नरः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
श्रोत्रियास्तापसा वृद्धा ये च प्रव्रजिता नराः ।
असाक्षिणस्ते वचनान्नात्र हेतुरुदाहृतः ॥
असाक्षिणस्ते वचनान्नात्र हेतुरुदाहृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्तेनाः साहसिकाश्चण्डाः कितवा बधकाश्च ये ।
असाक्षिणस्ते दुष्टत्वात्तेषु सत्यं न विद्यते ॥
असाक्षिणस्ते दुष्टत्वात्तेषु सत्यं न विद्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
राज्ञा परिगृहीतेषु साक्षिष्वेकार्थनिश्चये ।
वचनं यत्र भिद्येत ते स्युर्भेदादसाक्षिणः ॥
वचनं यत्र भिद्येत ते स्युर्भेदादसाक्षिणः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अनिर्दिष्टस्तु साक्षित्वे स्वयमेवैत्य यो वदेत् ।
सुचीत्युक्तः स शास्त्रेषु न स साक्षित्वमर्हति ॥
सुचीत्युक्तः स शास्त्रेषु न स साक्षित्वमर्हति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
योऽर्थः श्रावयितव्यः स्यात्तस्मिन्नसति चार्थिनि ।
कुतद्वदतु साक्षित्वमित्यसाक्षी मृतान्तरः ॥
कुतद्वदतु साक्षित्वमित्यसाक्षी मृतान्तरः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
द्वयोर्विवदतोरर्थे द्वयोः सत्सु च साक्षिषु ।
पूर्वपक्षो भवेद्यस्य भवेयुस्तस्य साक्षिणः ॥
पूर्वपक्षो भवेद्यस्य भवेयुस्तस्य साक्षिणः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आधर्यं पूर्वपक्षस्य यस्मिन्नर्थे वशाद्भवेत् ।
विवादे साक्षिणस्तत्र प्रष्टव्याः प्रतिवादिनः ॥
विवादे साक्षिणस्तत्र प्रष्टव्याः प्रतिवादिनः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न परेण समुद्दिष्टमुपेयात् साक्षिणं रहः ।
भेदयेत्तं न चान्येन हीयेतेवं समाचरन् ॥
भेदयेत्तं न चान्येन हीयेतेवं समाचरन् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
साक्ष्युद्दिष्टो यदि प्रेयाद् गच्छेद्वापि दिगन्तरम् ।
तच्छ्रोतारः प्रमाणं स्युः प्रमाणं ह्युत्तरा क्रिया ॥
तच्छ्रोतारः प्रमाणं स्युः प्रमाणं ह्युत्तरा क्रिया ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सुदीर्घेणापि कालेन लिखितं सिद्धिमाप्नुयात् ।
आत्मनैव लिखेज्जानन्नचेदन्येन लेखयेत् ॥
आत्मनैव लिखेज्जानन्नचेदन्येन लेखयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आष्टमाद्वत्सरात्सिद्धिः स्मारितस्येह साक्षिणः ।
आ पञ्चमात्तथा सिद्धिर्यदृच्छोपगतस्य च ॥
आ पञ्चमात्तथा सिद्धिर्यदृच्छोपगतस्य च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आ तृतीयात्तथा वर्षात् सिद्धिर्गूढस्य साक्षिणः ।
आ संवत्सरतः सिद्धिर्वदन्त्युत्तरसाक्षिणः ॥
आ संवत्सरतः सिद्धिर्वदन्त्युत्तरसाक्षिणः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अथवा कालनियमो न दृष्टः साक्षिणं प्रति ।
स्मृत्यपेक्षं हि साक्षित्वमाहुः शास्त्रविदो जनाः ॥
स्मृत्यपेक्षं हि साक्षित्वमाहुः शास्त्रविदो जनाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यस्य नोपहता बुद्धिः स्मृतिः श्रोत्रं च साक्षिणः ।
सुदीर्घेणापि कालेन स साक्षी साक्ष्यमर्हति ॥
सुदीर्घेणापि कालेन स साक्षी साक्ष्यमर्हति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
असाक्षिप्रत्ययास्त्वन्ये षड्विवादाः प्रकीर्तिताः ।
लक्षणान्येव साक्षित्वे येषामाहुर्मनीषिणः ॥
लक्षणान्येव साक्षित्वे येषामाहुर्मनीषिणः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
उल्काद्धस्तोऽग्निदो ज्ञेयः शस्त्रपाणिस्तु धानकः ।
केशाकेशिगृहीतश्च युगपत्पारदारिकः ॥
केशाकेशिगृहीतश्च युगपत्पारदारिकः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कुद्दालपाणिर्विज्ञेयः सेतुत्रेत्ता समीपगः ।
तथा कुठारपाणिश्च वनच्छेत्ता प्रकीर्तितः ॥
तथा कुठारपाणिश्च वनच्छेत्ता प्रकीर्तितः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
प्रत्यक्षचिह्नो विज्ञेयो दण्डपारुष्यकृन्नरः ।
असाक्षिप्रत्यया ह्येते पारुष्ये तु परीक्षणम् ॥
असाक्षिप्रत्यया ह्येते पारुष्ये तु परीक्षणम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कश्चित्कृत्वाऽऽमनश्चिह्नं द्वेषात् परमुपद्रवेत् ।
हेत्वर्थगतिसामर्थ्यैस्तत्र युक्तं परीक्षणम् ॥
हेत्वर्थगतिसामर्थ्यैस्तत्र युक्तं परीक्षणम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नार्थसम्बन्धिनो नाप्ता न सहाया न वैरिणः ।
न दृष्टदोषाः प्रष्टव्याः साक्षिणः प्रतिदूषिताः ॥
न दृष्टदोषाः प्रष्टव्याः साक्षिणः प्रतिदूषिताः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
दासनैकृतिकाश्राद्धवृद्धस्त्री बाल चाक्रिकाः ।
मत्तोन्मत्तप्रमत्तार्तकितव ग्रामयाजकाः ॥
मत्तोन्मत्तप्रमत्तार्तकितव ग्रामयाजकाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
महापथिकसामुद्रवणिक् प्रव्रजितातुराः ।
व्यड़्गैकश्रोत्रियारिचारहीनक्लीवकुशीलवाः ॥
व्यड़्गैकश्रोत्रियारिचारहीनक्लीवकुशीलवाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नास्तिक व्रात्य दाराग्नित्यागिनौऽयाज्ययाज्यकाः ।
एकस्थालीसहायारिचरज्ञाति सनाभयः ॥
एकस्थालीसहायारिचरज्ञाति सनाभयः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
प्राग्दृष्टदोषशैलूषविषजीव्याहिनुण्डिकाः ।
गरदाग्निदकीनाशशूद्रापुत्रौपपातिकाः ॥
गरदाग्निदकीनाशशूद्रापुत्रौपपातिकाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
क्लान्तसाहसिकश्रान्तनिर्धनान्त्यावसायिनः ।
भिन्नवृत्तासमावृत्तजडतैलिकमूलिकाः ॥
भिन्नवृत्तासमावृत्तजडतैलिकमूलिकाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
भूताविष्टनृपद्विष्टवर्ष नक्षत्रसूचकाः ।
अघशंस्यात्मविक्रेतृहीनाङ्गभगवृत्तयः ॥
अघशंस्यात्मविक्रेतृहीनाङ्गभगवृत्तयः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कुनखी श्यामदन्तश्च मित्रध्रुक्शठशौण्डिकाः ।
ऐन्द्रजालिकलुब्धोग्रश्रेणीगणविरोधिनः ॥
ऐन्द्रजालिकलुब्धोग्रश्रेणीगणविरोधिनः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वधकश्चर्मकृत पड़्गु पतितः कूटकारकः ।
कुहकः प्रत्यवसितस्तस्करो राजपूरुषः ॥
कुहकः प्रत्यवसितस्तस्करो राजपूरुषः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
मनुष्यपशुमांसास्थिमधुक्षीराम्बुसर्पिषाम् ।
विक्रेता ब्राह्मणश्चैव द्विजो वार्धुषिकश्च यः ॥
विक्रेता ब्राह्मणश्चैव द्विजो वार्धुषिकश्च यः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
च्युतः स्वधर्मात् कुलिकः स्तावको हीनसेवकः ।
पित्रा विवदमानश्च भेदकृच्चेत्यसाक्षिणः ॥
पित्रा विवदमानश्च भेदकृच्चेत्यसाक्षिणः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
असाक्षिणो ये निर्दिष्टा दासनैकृतिकादयः ।
कार्यगौरवमासाद्य भवेयुस्तेऽपि साक्षिणः ॥
कार्यगौरवमासाद्य भवेयुस्तेऽपि साक्षिणः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
साहसेषु च सर्वेषु स्तेयसंग्रहणेषु च ।
पारुष्ययोश्चाप्युभयोर्न परीक्षेत् साक्षिणः ॥
पारुष्ययोश्चाप्युभयोर्न परीक्षेत् साक्षिणः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तेषामपि न बालः स्यान्न स्त्री नैको न कूटकृत ।
न बान्धवो न चारातिब्रूयुस्ते साक्ष्यमन्यथा ॥
न बान्धवो न चारातिब्रूयुस्ते साक्ष्यमन्यथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
बालोऽज्ञानादसत्यात्स्त्री पापाभ्यासाच्च कूटकृत् ।
बिब्रुयात्बान्धवः स्नेहाद्वैरनिर्यातनादरिः ॥
बिब्रुयात्बान्धवः स्नेहाद्वैरनिर्यातनादरिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
उभयानुमतो यः स्याद्वयोर्विवदमानयोः ।
असाक्षिकीऽपि साक्षित्वे प्रष्टव्यः स्यात् स संसदि ॥
असाक्षिकीऽपि साक्षित्वे प्रष्टव्यः स्यात् स संसदि ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यस्त्वात्मदोषभिन्नत्वादस्वस्थ इव लक्ष्यते ।
स्थानात् स्थानान्तरं गच्छेदेकैकं चानुधावति ॥
स्थानात् स्थानान्तरं गच्छेदेकैकं चानुधावति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
क्रासत्यनिभृतोऽकस्मादभीक्ष्णं निश्वसत्यपि ।
भूमिं लिखति पादाभ्यां बाहु वासो धुनोति च ॥
भूमिं लिखति पादाभ्यां बाहु वासो धुनोति च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
भिद्यते मुखवर्णोऽस्य ललाटं विद्यते तथा ।
शोषमागच्छतश्चोष्ठादूर्ध्व तिर्यक् च वीक्षते ॥
शोषमागच्छतश्चोष्ठादूर्ध्व तिर्यक् च वीक्षते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
त्वरमाण इवाकस्मादपृष्टो बहु भाषते ।
कूटसाक्षी स विज्ञेयस्तं पापं विनयेन्नृपः ॥
कूटसाक्षी स विज्ञेयस्तं पापं विनयेन्नृपः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
श्रावयित्वा तथान्येभ्यः साक्षित्वं यो विनिह्नुते ।
स विनेयौ भृशतरं कूटसाक्ष्यधिको हि सः ॥
स विनेयौ भृशतरं कूटसाक्ष्यधिको हि सः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आहूय साक्षिणः पृच्छेन्नियम्य शपथैर्भृशम् ।
समस्तान् विदिताचारान् विज्ञातार्थान् पृथक् पृथक् ॥
समस्तान् विदिताचारान् विज्ञातार्थान् पृथक् पृथक् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सत्येन शापयेद्विप्रं क्षत्रियं वाहनायुधैः ।
गोबीजकाञ्चनैर्वैश्यं शूद्रं सर्वेस्तु पातकैः ॥
गोबीजकाञ्चनैर्वैश्यं शूद्रं सर्वेस्तु पातकैः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पुराणैर्धर्मवचनैः सत्यमाहात्म्यकीर्तनैः ।
अनृतस्यापवादैश्च भृशमुत्रासयेदिमान् ॥
अनृतस्यापवादैश्च भृशमुत्रासयेदिमान् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नग्नो मुण्डः कपालेन भिक्षार्थी क्षुत्पिपासितः ।
अन्धः शत्रुगृहं गच्छेद् यः साक्ष्यमनृतं वदेत् ॥
अन्धः शत्रुगृहं गच्छेद् यः साक्ष्यमनृतं वदेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नग्नो मुण्डः कपालेन परद्वारे बुभुक्षितः ।
अमित्रान् भूयशः पश्येद्यः साक्ष्यमनृतं वदेत् ॥
अमित्रान् भूयशः पश्येद्यः साक्ष्यमनृतं वदेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यां रात्रिमधिविन्नास्त्री यां चैवाक्षपराजितः ।
यां च भाराभितप्ताड़्गो दुर्विवक्ता स तां वसेत् ॥
यां च भाराभितप्ताड़्गो दुर्विवक्ता स तां वसेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
साक्षी साक्ष्ये समुद्दिशन् गोकर्णशिथिलं वचः ।
सहस्रं वारुणान् पाशान् भुड़्क्त स बन्धाद्ध्रुवम् ॥
सहस्रं वारुणान् पाशान् भुड़्क्त स बन्धाद्ध्रुवम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तस्य वर्षशते पूर्णे पाश एव प्रमुच्यते ।
तदा पाशादविनिर्मुक्तः स्त्री सम्भवति मानवः ॥
तदा पाशादविनिर्मुक्तः स्त्री सम्भवति मानवः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
एवं सम्बन्धनात् तस्मान्मुच्यते नियुताच्च सः ।
पशुगोऽश्वपुरुषाणां हिरण्यं भूर्यथाक्रमम् ॥
पशुगोऽश्वपुरुषाणां हिरण्यं भूर्यथाक्रमम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यावतो बान्धवांस्तस्मिन् हन्ति साक्ष्येऽनृतं वदन् ।
तावतः सम्प्रवक्ष्यामि शृणु सौम्यानुपूर्वशः ॥
तावतः सम्प्रवक्ष्यामि शृणु सौम्यानुपूर्वशः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते ।
शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते ॥
शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन् ।
सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदीः ॥
सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदीः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
एकमेवाद्वितीयं तत् प्राहुः पावनमात्मनः ।
सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव ॥
सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्रात्तु सत्यमेव विशिष्यते ॥
अश्वमेधसहस्रात्तु सत्यमेव विशिष्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वरं कूपशताद्वापि वरं वापीशतात् क्रतुः ।
वरं क्रतुशतात् पुत्रः सत्यं पुत्रशताद् वरम् ॥
वरं क्रतुशतात् पुत्रः सत्यं पुत्रशताद् वरम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
भूर्धारयति सत्येन सत्येनोदेति भास्करः ।
सत्येन वायुः प्लवते सत्येनापः स्रवन्ति च ॥
सत्येन वायुः प्लवते सत्येनापः स्रवन्ति च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सत्यमेव परं दानं सत्यमेव परं तपः ।
सत्यमेव परो धर्मो लोकानामिति नः श्रुतम् ॥
सत्यमेव परो धर्मो लोकानामिति नः श्रुतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सत्यं देवाः समासेन मनुष्यास्त्वनृतं स्मृतम् ।
इहैव तस्य देवत्वं यस्य सत्ये स्थिता मतिः ॥
इहैव तस्य देवत्वं यस्य सत्ये स्थिता मतिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सत्यं ब्रूह्यनृतं त्यक्त्वा सत्येन स्वर्गमेष्यसि ।
उक्त्वानृतं महाघोरं नरकं प्रतिपत्स्यसे ॥
उक्त्वानृतं महाघोरं नरकं प्रतिपत्स्यसे ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नरकेषु च ते शश्वज्जिह्वाम् उत्कृत्य दारुणाः ।
असिभिः शातयिष्यन्ति बलिनो यमकिङ्कराः ॥
असिभिः शातयिष्यन्ति बलिनो यमकिङ्कराः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शूलैर्भेत्स्यन्ति चाक्रम्य क्रोशन्तमपरायणम् ।
अवस्थितं समुत्कृत्य क्षेप्स्यन्ति त्वां हुताशने ॥
अवस्थितं समुत्कृत्य क्षेप्स्यन्ति त्वां हुताशने ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अनुभूय च तास्तीव्राश्चिरं नरकवेदनाः ।
रह यास्यसि पापासु गृध्रकाकादियोनिषु ॥
रह यास्यसि पापासु गृध्रकाकादियोनिषु ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ज्ञात्वैताननृते दोषान् ज्ञात्वा सत्ये च सद्गुणान् ।
सत्यं वदोद्धरात्मानं नात्मानं पातय स्वयम् ॥
सत्यं वदोद्धरात्मानं नात्मानं पातय स्वयम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न बान्धवा न सुहृदो न धनानि महान्त्यपि ।
अलं धारयितुं शक्तास्तमस्युग्रे निमज्जतः ॥
अलं धारयितुं शक्तास्तमस्युग्रे निमज्जतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पितरस्त्ववलम्बन्ते त्वयि साक्षित्वमागते ।
तारयिष्यति किं तस्मात् किं चायं पातयिष्यति ॥
तारयिष्यति किं तस्मात् किं चायं पातयिष्यति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सत्यमात्मा मनुष्यस्य सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
सत्यमुक्त्वात्मनात्मानं श्रेयसा सन्नियोजय ॥
सत्यमुक्त्वात्मनात्मानं श्रेयसा सन्नियोजय ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यस्यां रात्रावजनिष्ठा यस्यां रात्रौ मरिष्यसि ।
वृथा तदन्तरं तुभ्यं साक्ष्यं चेदन्यथा कृथाः ॥
वृथा तदन्तरं तुभ्यं साक्ष्यं चेदन्यथा कृथाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ब्रह्मघ्नस्य तु ये लोका ये च स्त्री बालघातिनाम् ।
ये च लोकाः कृतघ्नस्य ते ते स्युर्बूवतो यथा ॥
ये च लोकाः कृतघ्नस्य ते ते स्युर्बूवतो यथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नास्ति सत्यात् परो धर्मो नानृतात् पातकं परम् ।
साक्षिधर्मे विशेषेण सत्यमेव वदेदतः ॥
साक्षिधर्मे विशेषेण सत्यमेव वदेदतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यः परार्थे प्रहिणुयात् स्वां वाचं पुरुषार्थमः ।
आत्मार्थे किं न कुर्यात् स पापो नरकनिर्भयः ॥
आत्मार्थे किं न कुर्यात् स पापो नरकनिर्भयः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वाच्यर्था नियताः सर्वे वाङ्मूला वाग्विनिस्सृताः ।
यो हि तां स्तेनयेद्वाचं ससर्वस्तेयकृन्नरः ॥
यो हि तां स्तेनयेद्वाचं ससर्वस्तेयकृन्नरः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
साक्षिविप्रतिपत्तौ तु प्रमाणं बहवो यतः ।
तत्साम्ये शुचयो ग्राह्यास्तत्साम्ये स्मृतिमत्तराः ॥
तत्साम्ये शुचयो ग्राह्यास्तत्साम्ये स्मृतिमत्तराः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्मृतिमत्साक्षिसाम्यं तु विवादे यत्र दृश्यते ।
सूक्ष्मत्वात् साक्षिधर्मस्य साक्ष्यं व्यावर्तते ततः ॥
सूक्ष्मत्वात् साक्षिधर्मस्य साक्ष्यं व्यावर्तते ततः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्वसाक्षिवार्जितो यस्तु दैववादी कथञ्चन ।
उद्धारं तस्य नेच्छन्ति दिव्येनापि मनीषिणः ॥
उद्धारं तस्य नेच्छन्ति दिव्येनापि मनीषिणः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
निर्दिष्टेष्वर्थजातेषु साक्षी चेत् साक्ष्य आगते ।
न ब्रूयादक्षरसमं न तन्निगदितं भवेत् ॥
न ब्रूयादक्षरसमं न तन्निगदितं भवेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
देशकालवयो द्रव्य प्रमाणाकृतिजातिषु ।
यत्र विप्रतिपत्तिः स्यात् साक्ष्यं तदपि चान्यथा ॥
यत्र विप्रतिपत्तिः स्यात् साक्ष्यं तदपि चान्यथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ऊनं वाप्यधिकं वार्थं प्रब्रूर्यत्र साक्षिणः ।
तदप्यनुक्तं विज्ञेयमेष साल्यविधि स्मृतः ॥
तदप्यनुक्तं विज्ञेयमेष साल्यविधि स्मृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
प्रमादाद्धनिनो यत्र न स्याल्लेख्यं न साक्षिणः ।
अर्ध चापह्नुते वादी तत्रोक्तस्त्रिविधो विधिः ॥
अर्ध चापह्नुते वादी तत्रोक्तस्त्रिविधो विधिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
चोदना प्रतिकालं च युक्तिलेशस्तथैव च ।
तृतीयः शपथः प्रोक्तस्तैरेवं साधयेत् क्रमात् ॥
तृतीयः शपथः प्रोक्तस्तैरेवं साधयेत् क्रमात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अभीक्ष्णं चोद्यमानो यः प्रतिहन्यान्न तद्वचः ।
त्रिश्चतुः पञ्चकृत्वो वा परतोऽर्थं सदापयेत् ॥
त्रिश्चतुः पञ्चकृत्वो वा परतोऽर्थं सदापयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
चोदना प्रतिघाते तु युक्तिलेशैस्तमन्वियात् ।
देशकालार्थसम्बन्धपरिमाणक्रियादिभिः ॥
देशकालार्थसम्बन्धपरिमाणक्रियादिभिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
युक्तिष्वप्यसमर्थासु शपथैरेनं मर्दयेत् ।
देशकालबलापेक्षमग्न्यम्बुसुकृतादिभिः ॥
देशकालबलापेक्षमग्न्यम्बुसुकृतादिभिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यमन्तर्धारयन्त्यापो दीप्तोऽग्निर्न दहत्यपि ।
शापयत्यभिशापं तं किल्विषी स्यादतोऽन्यथा ॥
शापयत्यभिशापं तं किल्विषी स्यादतोऽन्यथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अरण्ये निर्जने रात्रावन्तर्वेश्मनि साहसे ।
न्यासस्यापह्नवे चैव दिव्या सम्भवति क्रिया ॥
न्यासस्यापह्नवे चैव दिव्या सम्भवति क्रिया ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्त्रीणां शीलाभियोगेषु स्तेयसाहसयोरपि ।
एष एव विधिर्दृष्टः सर्वार्थापह्नवेषु च ॥
एष एव विधिर्दृष्टः सर्वार्थापह्नवेषु च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शपथा ह्यपि देवानामृषीणामपि च स्मृताः ।
वसिष्ठः शपथं शेपे यातुधानेन शड़्कितः ॥
वसिष्ठः शपथं शेपे यातुधानेन शड़्कितः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सप्तर्षयस्तथेन्द्राय पुष्करार्थे शड़्किताः ।
शेपुः शपथमव्यग्राः परस्परविशुद्धये ॥
शेपुः शपथमव्यग्राः परस्परविशुद्धये ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अयुक्तं साहसं कृत्वा प्रत्यापत्तिं भजेत् यः ।
ब्रूयात् स्वयं वा सदिति तस्यार्धविनयः स्मृतः ॥
ब्रूयात् स्वयं वा सदिति तस्यार्धविनयः स्मृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
गूहमानस्तु वैचित्र्याद्यदि पापं स जीयते ।
सभ्यास्तस्य न तुष्यन्ति तीव्रो दण्डश्च पात्यते ॥
सभ्यास्तस्य न तुष्यन्ति तीव्रो दण्डश्च पात्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यदा साक्षी न विद्येत विवादे वदतां नृणाम् ।
तदा दिव्यैः परीक्ष्येत शपथैश्च पृथग्विधैः ॥
तदा दिव्यैः परीक्ष्येत शपथैश्च पृथग्विधैः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सत्यं वाहनशस्त्राणि गोबीजकनकानि च ।
देवतापितृपादांश्च दत्तानि सुकृतानि च ॥
देवतापितृपादांश्च दत्तानि सुकृतानि च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
महापराधे दिव्यानि दापयेत्तु महीपतिः ।
अल्पेषु तु नृपश्रेष्ठ शपथैः श्रावयेन्नरम् ॥
अल्पेषु तु नृपश्रेष्ठ शपथैः श्रावयेन्नरम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
इत्येते शपथाः प्रोक्ता मनुना स्वल्पकारणे ।
पातकेऽष्टाभियोगे च विधिर्दिव्यः प्रकीर्त्तितः ॥
पातकेऽष्टाभियोगे च विधिर्दिव्यः प्रकीर्त्तितः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सन्दिग्धेऽर्थेऽभियुक्तानां प्रच्छन्नेषु विशेषतः ।
दैवं पञ्चविधं ज्ञेयमित्याह भगवान्मनुः ॥
दैवं पञ्चविधं ज्ञेयमित्याह भगवान्मनुः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
घटोऽग्निरुदकं चैव विषं कोशश्च पञ्चमः ।
उक्तान्येतानि दिव्यानि विशुद्ध्यर्थं महात्मनाम् ॥
उक्तान्येतानि दिव्यानि विशुद्ध्यर्थं महात्मनाम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सन्दिग्धेऽर्थेऽभियुक्तानां विशुद्ध्यर्थं दुरात्मनाम् ।
प्रोक्तानि नारदेनेह सत्यानृतविशुद्धये ॥
प्रोक्तानि नारदेनेह सत्यानृतविशुद्धये ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वर्षासु वह्निरित्युक्तः शिशिरे तु घटः स्मृतः ।
ग्रीष्मे सलिलमित्युक्तं विषं काले तु शीतले ॥
ग्रीष्मे सलिलमित्युक्तं विषं काले तु शीतले ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नार्तानां तोयशुद्धिः स्यान्न विषं पित्तरोगिणाम्।
श्वित्र्यन्धकुनखानां च नाग्निशुद्धिर्विधीयते ॥
श्वित्र्यन्धकुनखानां च नाग्निशुद्धिर्विधीयते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सव्रतानां भृशार्तानां व्याधितानां तपस्विनाम् ।
स्त्रीणां च न भवेद्दिव्यं यदि धर्मस्त्ववेक्षते ॥
स्त्रीणां च न भवेद्दिव्यं यदि धर्मस्त्ववेक्षते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शिरोवर्ती यदा न स्यात्तदा दिव्यं न दीयते ।
कारणैः सहितं प्रोक्तं न दिव्यं चार्थिनान्नृणाम् ॥
कारणैः सहितं प्रोक्तं न दिव्यं चार्थिनान्नृणाम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तत्प्राज्ञेन विनीतेन धार्मिकेण विजानता ।
उभयानुमते देयं दिव्यं सर्वं प्रयलतः ॥
उभयानुमते देयं दिव्यं सर्वं प्रयलतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न शीते तोयशुद्धिः स्यान्नोष्णकालेऽग्निशोषनम् ।
न प्रावृषि विषं दद्यात् प्रवाते न तुलां नृणाम् ॥
न प्रावृषि विषं दद्यात् प्रवाते न तुलां नृणाम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
विचार्य धर्मनिपुणैः सर्वधर्मविशारदैः ।
इदं सर्वर्तुकं प्रोक्तं पण्डितैर्घटधारणम् ॥
इदं सर्वर्तुकं प्रोक्तं पण्डितैर्घटधारणम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
हस्तद्वयं तु निखेयमुक्तं मुण्डकयोः सदा ।
षड्ढस्तं तु तयोर्दृष्टं प्रमाणं परिणाहतः ॥
षड्ढस्तं तु तयोर्दृष्टं प्रमाणं परिणाहतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
चतुर्हस्ता घटतुला पादौ चापि प्रकीर्तितौ ।
पादयोरन्तरं हस्तो भवेदध्यर्धमेव च ॥
पादयोरन्तरं हस्तो भवेदध्यर्धमेव च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ऋज्वी घटतुला कार्या खादिरी तन्दुकापि वा ।
चतुरस्त्रा त्रिभिः स्थानैर्घटकर्कटकादिभिः ॥
चतुरस्त्रा त्रिभिः स्थानैर्घटकर्कटकादिभिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
खादिरं कारयेत्तं च निर्व्रणं शुष्कवर्जितम् ।
शांशपं तदभावे च शालं वा कोटरैर्विना ॥
शांशपं तदभावे च शालं वा कोटरैर्विना ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
एवंविधानि काष्ठानि घटार्थे परिकल्पयेत् ।
समाराजकुलद्वारे सुरायतन चत्वरे ॥
समाराजकुलद्वारे सुरायतन चत्वरे ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
निखेयो निश्चलः कार्यो गन्धमाल्यानुलेपनः ।
दध्यक्षतहविर्गन्धकृतपावनमङ्गलः ॥
दध्यक्षतहविर्गन्धकृतपावनमङ्गलः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
रक्षार्थमाहूतैर्लोके लोकपालैरधिष्ठितः ।
सर्वदा स तु देयः स्यात् सर्वलोकस्य पश्यतः ॥
सर्वदा स तु देयः स्यात् सर्वलोकस्य पश्यतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अहोरात्रोषिते स्नाते आद्रवाससि मानवे ।
पूर्वाह्ने सर्वदिव्यानां प्रदानमनुकीर्तितम् ॥
पूर्वाह्ने सर्वदिव्यानां प्रदानमनुकीर्तितम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शिरोपस्थायिनि नरे अभियोक्तर्युपस्थिते ।
दिव्यप्रदानं विहितमन्यत्र नृपहिंसनम् ॥
दिव्यप्रदानं विहितमन्यत्र नृपहिंसनम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अशिरांस्यपि दिव्यानि राजा भृत्येषु दापयेत् ।
अभियोगाभियुक्तानामन्येषां तु यथाक्रमम् ॥
अभियोगाभियुक्तानामन्येषां तु यथाक्रमम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शिक्यद्वयं समासज्य घटकर्कटयोर्दृढम् ।
एकत्र शिक्ये पुरुषमन्यत्र तुलयेच्छिलाम् ॥
एकत्र शिक्ये पुरुषमन्यत्र तुलयेच्छिलाम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
धारयेदुत्तरे पार्श्वे पुरुषं दक्षिणे शिलाम् ।
पिटिकां पूरयेत्तस्मिन्निष्टकालोष्टपांशुभिः ॥
पिटिकां पूरयेत्तस्मिन्निष्टकालोष्टपांशुभिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
प्रथमारोपणे ग्राह्यं प्रमाणं निपुणैः सह ।
तुलाशिलाभ्यां तुल्यं च तोरणं न्यस्तलक्षणम् ॥
तुलाशिलाभ्यां तुल्यं च तोरणं न्यस्तलक्षणम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सुवर्णकारा वणिजः कुशलाः कांस्यकारकाः ।
अवेक्षेरन् घटतुलां तुलाधारणकोविदाः ॥
अवेक्षेरन् घटतुलां तुलाधारणकोविदाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तुलयित्वा नरं पूर्वं चिह्नं कृत्वा घटस्य च ।
कक्षास्थाने यदा तुल्यमवतार्य ततो घटात् ॥
कक्षास्थाने यदा तुल्यमवतार्य ततो घटात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
समयैः परिगृह्यार्थ पुरारोपयेन्नरम् ।
निर्वाते वृष्टिरहिते शिरस्यारोप्य पत्रकम् ॥
निर्वाते वृष्टिरहिते शिरस्यारोप्य पत्रकम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तस्मिन्नेव समारूढे धृत्वा कक्षां द्विजो वदेत् ।
धर्मपर्यायवचनैर्घट इत्यभिधीयते ॥
धर्मपर्यायवचनैर्घट इत्यभिधीयते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
त्वं वेत्सि सर्वभूतानां पापानि सुकृतानि च ।
व्यवहाराभिशस्तोष्यं मानवस्तुल्यते त्वया ॥
व्यवहाराभिशस्तोष्यं मानवस्तुल्यते त्वया ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
देवासुरमनुष्याणां सत्ये त्वमतिरिच्यसे ।
त्वं तुले सत्यधामासि पुरा देवैर्विनिर्मिता ॥
त्वं तुले सत्यधामासि पुरा देवैर्विनिर्मिता ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तत्सत्यं वद कल्याणि संशयान्मां विमोचय ।
यद्यहं पापकर्मास्मि तदा त्वं मामधो नय ॥
यद्यहं पापकर्मास्मि तदा त्वं मामधो नय ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शुद्धं चैवं विजानासि तत ऊर्ध्वं गृहाण माम् ।
तदेनं संशयारूढं धर्मतस्त्रातुमर्हसि ॥
तदेनं संशयारूढं धर्मतस्त्रातुमर्हसि ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
इत्यादि कृतश्रावणं लोकपालैः सुरैश्च वै ।
पुरुषं पुनरारूढं समुद्धृत्य निरीक्षयेत ॥
पुरुषं पुनरारूढं समुद्धृत्य निरीक्षयेत ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तुलिता यदि वर्धेत स शुद्धः स्यान्न संशयः ।
समो वा हीयमानो वा अविशुद्धो भवेन्नरः ॥
समो वा हीयमानो वा अविशुद्धो भवेन्नरः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कक्षाछेदे तुलाभङ्गे घटकर्कटयोस्तथा ।
रज्जुच्छेदेऽक्षभङ्गे च मूर्तितः शुद्धिमादिशेत् ॥
रज्जुच्छेदेऽक्षभङ्गे च मूर्तितः शुद्धिमादिशेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अतः परं प्रवक्ष्यामि विधिमग्नेस्तथोत्तमम् ।
द्वात्रिंशदङ्गुलं प्राहुर्मण्डलान्मण्डलान्तरम् ॥
द्वात्रिंशदङ्गुलं प्राहुर्मण्डलान्मण्डलान्तरम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अष्टभिर्मण्डलैरेवमङ्गुलानां शतद्वयम् ।
षट्पञ्चाशत्समधिकं भूमेस्तु परिकल्पना ॥
षट्पञ्चाशत्समधिकं भूमेस्तु परिकल्पना ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सप्ताश्वत्थस्य पत्राणि अभियुक्तस्य हस्तयोः ।
कृत्वा न्यसेत्तु पत्राणि सप्तभिः सूत्रतन्तुभिः ॥
कृत्वा न्यसेत्तु पत्राणि सप्तभिः सूत्रतन्तुभिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
जात्यैव लोहकारो यः कुशलश्चाग्निकर्मणि ।
दृष्टयोगश्चान्यत्रापि तेनायोऽग्नौ प्रतापयेत् ॥
दृष्टयोगश्चान्यत्रापि तेनायोऽग्नौ प्रतापयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अग्निवर्णमयः पिण्डं सस्फुलिङ्गं सुरक्तिकम् ।
पञ्चाशत्पलिकं भूयः कृत्वैवं तं शुचिर्द्विजः ॥
पञ्चाशत्पलिकं भूयः कृत्वैवं तं शुचिर्द्विजः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तृतीयतापतातं तं ब्रूयात् सत्यपुरस्कृतः ।
श्रूयतां मानवो धर्मो लोकपालैरधिष्ठितः ॥
श्रूयतां मानवो धर्मो लोकपालैरधिष्ठितः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
त्वमग्ने सर्वदेवानां पवित्रं परमं सुखम् ।
त्वमेतत् सर्वभूतानां हृदिस्थो वेत्सि चेष्टितम् ॥
त्वमेतत् सर्वभूतानां हृदिस्थो वेत्सि चेष्टितम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सत्यानृते च जिह्वायास्त्वत्तः समुपजायते ।
वेदादिभिरिदं प्रोक्तं नान्यथा कर्तुमर्हसि ॥
वेदादिभिरिदं प्रोक्तं नान्यथा कर्तुमर्हसि ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अनेनायमिदं प्रोक्तो मिथ्या चेदमथाब्रवीत् ।
सर्वथा च यथा मिथ्या तथाग्नि धारयाम्यहम् ॥
सर्वथा च यथा मिथ्या तथाग्नि धारयाम्यहम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
एष धारयते च त्वां सत्येनानेन मानवः ।
तदस्य सत्यवाक्यस्य शीतो भव हुताशन ॥
तदस्य सत्यवाक्यस्य शीतो भव हुताशन ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अमुमर्थं च पत्रस्थमभिलिख्य यथार्थतः ।
श्रावितस्यैवं तन्मूर्घ्नि तस्य देयं यथाक्रमम् ॥
श्रावितस्यैवं तन्मूर्घ्नि तस्य देयं यथाक्रमम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्नातश्च मण्डलस्थश्च ततः संगृह्य पावकम् ।
स्थित्वैकस्मिन् ततोऽन्यानि व्रजेत् सप्त शनैः शनै ॥
स्थित्वैकस्मिन् ततोऽन्यानि व्रजेत् सप्त शनैः शनै ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पातयेन्न तमप्राप्य या भूमिः परिकल्पिता ।
अष्टमं मण्डलं गत्वा ततोऽग्नि विसृजेन्नरः ॥
अष्टमं मण्डलं गत्वा ततोऽग्नि विसृजेन्नरः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यस्तु पातयते त्रासाद्दग्धो वा न विभाष्यते ।
पुनस्तं धारयेदग्निं स्थितिरेव दृढीकृता ॥
पुनस्तं धारयेदग्निं स्थितिरेव दृढीकृता ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
मण्डलस्य प्रमाणं तु कुर्यात्तत्पद सम्मितम् ।
न मण्डलमतिक्रामेन्नाप्यर्वाक् स्थापयेत्पदम् ॥
न मण्डलमतिक्रामेन्नाप्यर्वाक् स्थापयेत्पदम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अनेन विधिना कार्यो हुताशः समयः सदा ।
ॠते ग्रीष्मात् सदा युक्तः कालेऽन्यत्र सुशीतले ॥
ॠते ग्रीष्मात् सदा युक्तः कालेऽन्यत्र सुशीतले ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
हस्तक्षतेशु सर्वेषु कुर्यात् काकपदानि च ।
तान्येव पुनरवेक्षेद्धस्तौ बिन्दुविचित्रितौ ॥
तान्येव पुनरवेक्षेद्धस्तौ बिन्दुविचित्रितौ ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यत्पुनर्न विभाव्येते दग्धावेतौ करौ तदा ।
ब्रीहीन् प्रगृह्य यत्नेन सप्त वारांस्तु मर्दयेत् ॥
ब्रीहीन् प्रगृह्य यत्नेन सप्त वारांस्तु मर्दयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
मर्दितैर्यदि नो दग्धः सभ्यैरेवं विनिश्चितः ।
मोच्यः स शुद्धः सत्कृत्य दग्धो दण्ड्यो यथाक्रमम् ॥
मोच्यः स शुद्धः सत्कृत्य दग्धो दण्ड्यो यथाक्रमम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अतः परं प्रवक्ष्यामि पानीयविधिमुत्तमम् ।
हैमन्तकालादन्यत्र शिशिराच्च यथाक्रमम् ॥
हैमन्तकालादन्यत्र शिशिराच्च यथाक्रमम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नदीषु नातिवेगासु सागरेषु वहेषु च ।
ह्रदेषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च ॥
ह्रदेषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नाति क्रूरेण धनुषा प्रेषयित्वा शरत्रयम् ।
पानीयमज्जनं कार्यं कियच्च विपश्चितः ॥
पानीयमज्जनं कार्यं कियच्च विपश्चितः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
क्रूरं धनुः सप्तशतं मध्यमं षट्शतं स्मृतम् ।
मन्दं पञ्चशतं ज्ञेयमेष ज्ञेयो धनुर्विधिः ॥
मन्दं पञ्चशतं ज्ञेयमेष ज्ञेयो धनुर्विधिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नाभिमात्रे जले स्थाप्यः पुरुषः स्तम्भवद्बली ।
तस्योरु सम्प्रगृह्याय निमज्जेदभिशस्तवान् ॥
तस्योरु सम्प्रगृह्याय निमज्जेदभिशस्तवान् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शरप्रक्षेपणस्थानाद्युवा जवसमन्वितः ।
गच्छेत् परमया शक्त्या यत्र स्यान्मध्यमः शरः ॥
गच्छेत् परमया शक्त्या यत्र स्यान्मध्यमः शरः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
मध्यमं तु शरं गृह्य पुरुषोऽन्यस्तथाविधिः ।
प्रत्यागच्छेत वेगेन यतः स पुरुषो गतः ॥
प्रत्यागच्छेत वेगेन यतः स पुरुषो गतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आगतश्च शरग्राही न पश्यति यदा जले ।
अन्तजलं यदा सम्यक् तदा शुद्धिं विनिर्दिशेत् ॥
अन्तजलं यदा सम्यक् तदा शुद्धिं विनिर्दिशेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अन्यथा न विशुद्धः स्यादेकाङ्गस्यापि दर्शनात् ।
स्थानाद्वान्यत्र गमनाद्यस्मिन् पूर्वं निवेशितः ॥
स्थानाद्वान्यत्र गमनाद्यस्मिन् पूर्वं निवेशितः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न मज्जनीयं स्त्रीबालं धर्मशास्त्रविशारदैः ।
रोगिणश्चापि वृद्धाश्च पुमांसो ये च दुर्बलाः ॥
रोगिणश्चापि वृद्धाश्च पुमांसो ये च दुर्बलाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
निरुत्साहान् रुजा क्लिष्यनार्ताश्च न निमज्जयेत् ।
सद्यो म्रियन्ते मज्जन्तः स्वल्पप्राणा हि ते स्मृताः ॥
सद्यो म्रियन्ते मज्जन्तः स्वल्पप्राणा हि ते स्मृताः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
साहसेनागतानेतान्नैव तोये निमज्जयेत् ।
न चापि साधयेदाग्नि न विषेण विशोधयेत् ॥
न चापि साधयेदाग्नि न विषेण विशोधयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सत्यानृताविभागस्य तोयाग्नी स्पष्टकृत्तमौ ।
अद्भ्यश्चाग्निरभूद्यस्मात्तस्मात्तोये विशेषतः ॥
अद्भ्यश्चाग्निरभूद्यस्मात्तस्मात्तोये विशेषतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
क्रियते धर्मतत्त्वज्ञैर्दूषितानां विशोधनम् ।
तस्मात् सत्येन भगवज्जलेश त्रातुमर्हसि ॥
तस्मात् सत्येन भगवज्जलेश त्रातुमर्हसि ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अतः परं प्रवक्ष्यामि विषस्य विधिमुत्तमम् ।
यस्मिन् काले यथा प्रोक्तं यादृशं परिकीर्तितम् ॥
यस्मिन् काले यथा प्रोक्तं यादृशं परिकीर्तितम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यावन्मात्रं समुद्दिष्टं धर्मतत्त्वार्थदर्शिभिः ।
तुलयित्वा शरत्काले देयमेतद्धिमागमे ॥
तुलयित्वा शरत्काले देयमेतद्धिमागमे ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नापराह्णे न सन्ध्यायां न मध्याह्ने तु धर्मवित् ।
शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु वर्षासु च विवर्जयेत् ॥
शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु वर्षासु च विवर्जयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
भग्नं च चारितं चैव धूपितं मिश्रितं तथा ।
कालकूटमलावुं च विषं यत्नेन वर्जयेत् ॥
कालकूटमलावुं च विषं यत्नेन वर्जयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शार्ङ्ग हैमवतं शस्तं वर्णगन्धरसान्वितम् ।
अभिन्नं तत् प्रदातव्यं क्षत्रविट्शूद्रयोनिषु ॥
अभिन्नं तत् प्रदातव्यं क्षत्रविट्शूद्रयोनिषु ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
विषस्य पलषड्भागाद्भागो विंशतिमस्तु यः ।
तमष्टभागहीनं तु शोध्ये दद्यात् घृतप्लुतम् ॥
तमष्टभागहीनं तु शोध्ये दद्यात् घृतप्लुतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वर्षासु षड्यवा मात्रा ग्रीष्मे पञ्च यवाः स्मृताः ।
हेमन्ते सप्त वाष्टौ वा शरद्यस्यापि नेष्यते ॥
हेमन्ते सप्त वाष्टौ वा शरद्यस्यापि नेष्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
त्वं विषं ब्रह्मणः पुत्रः सत्यधर्मव्यवस्थितः ।
शोधयेत्तं नरं पापात् सत्येनास्यामृतो भव ॥
शोधयेत्तं नरं पापात् सत्येनास्यामृतो भव ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
छायानिवेशितो रक्ष्यो दिनशेषमभोजनः ।
विषवेगकलमातीतः शुद्धोऽसौ मनुरब्रवीत् ॥
विषवेगकलमातीतः शुद्धोऽसौ मनुरब्रवीत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अतः परं प्रवक्ष्यामि कोशस्य विधिमुत्तमम् ।
शास्त्रविद्भिर्यथा प्रोक्तं सर्वकालाविरोधि यत् ॥
शास्त्रविद्भिर्यथा प्रोक्तं सर्वकालाविरोधि यत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पूर्वाह्णे सोपवासस्य सशूकस्याव्यसनिनः स्नातस्यार्द्रपटस्य च।
कोशपानं विधीयते ॥
कोशपानं विधीयते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यद्भक्तः सोऽभियुक्तः स्यात्तदैवत्यं तु पापयेत् ।
अभ्यर्च्य देवतां स्नाप्य जलस्य प्रसृतित्रयम् ॥
अभ्यर्च्य देवतां स्नाप्य जलस्य प्रसृतित्रयम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सप्ताहाभ्यन्तरे यस्य द्विसप्ताहेन वाशुभम् ।
प्रत्यात्मिकं तु दृश्येत सैव तस्य विभावना ॥
प्रत्यात्मिकं तु दृश्येत सैव तस्य विभावना ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ऊर्ध्वं यस्य द्विसप्ताहान्महदप्यशुभं भवेत् ।
नाभियोज्यः स केनापि कृतकालव्यतिक्रमात् ॥
नाभियोज्यः स केनापि कृतकालव्यतिक्रमात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
महापराधे निर्धर्म कृतघ्ने क्लीवकुत्सिते ।
नास्तिकव्रात्यदासेषु कोशपानं विवर्जयेत् ॥
नास्तिकव्रात्यदासेषु कोशपानं विवर्जयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यथोक्तेन विधानेन पञ्चदिव्यानि धर्मवित् ।
दत्त्वा राजाभिशस्तानां प्रेत्य चेह च नन्दति ॥
दत्त्वा राजाभिशस्तानां प्रेत्य चेह च नन्दति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ग्रीष्मे तु सलिलं प्रोक्तं विषं काले सुशीतले ।
ब्राह्मणस्य घटो देयः क्षत्रियस्याग्निरुच्यते ॥
ब्राह्मणस्य घटो देयः क्षत्रियस्याग्निरुच्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वैश्यं तु सलिलं देयं विषं शूद्रे प्रदापयेत् ।
न ब्राह्मणं विषं दद्यान्न लोहं क्षत्रियो हरेत् ॥
न ब्राह्मणं विषं दद्यान्न लोहं क्षत्रियो हरेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कोशान्तानि तुलादीनि गुरुष्वर्थेषु दापयेत् ।
शतार्धं दापयेच्छुद्धावशुद्धो दण्डभाग्भवेत् ॥
शतार्धं दापयेच्छुद्धावशुद्धो दण्डभाग्भवेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तण्डुलानां प्रवक्ष्यामि विधिं भक्षणचोदितम् ।
चौर्ये तु तण्डुला देया नान्यत्रेति विनिश्चयः ॥
चौर्ये तु तण्डुला देया नान्यत्रेति विनिश्चयः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तण्डुलान् कारयेच्छुक्लाञ्छालेर्नान्यस्य कस्यचित् ।
मृण्मये भाजने कृत्वा भास्करस्याग्रतः शुचिः ॥
मृण्मये भाजने कृत्वा भास्करस्याग्रतः शुचिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्नानोदकेन सम्पृक्तान् रात्रौ तत्रैव वासयेत् ।
प्रभातायां रजन्यां तु त्रिः कृत्वा प्राङ्मुखाय च ॥
प्रभातायां रजन्यां तु त्रिः कृत्वा प्राङ्मुखाय च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्नानाय सोपवासाय दद्याद्देवार्चकः स्वयम् ।
स्वयं कार्यं समुद्दिश्य सत्यासत्यपरीक्षणे ॥
स्वयं कार्यं समुद्दिश्य सत्यासत्यपरीक्षणे ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तण्डुलान् भक्षयित्वा तु पत्रे निष्ठीवयेत्ततः ।
अश्वत्थपत्राभावे तु भूर्जपत्रे ततः स्मृतम् ॥
अश्वत्थपत्राभावे तु भूर्जपत्रे ततः स्मृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
दृश्येत शोणितं यस्य दन्तजालं च सीदति ।
गात्रं च कम्पते यस्य तमशुद्धं विनिर्दिशेत् ॥
गात्रं च कम्पते यस्य तमशुद्धं विनिर्दिशेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अतः परं प्रवक्ष्यामि तप्तमाषकलक्षणम् ।
शुभाशुभपरीक्षार्थं ब्रह्मणाभिहितं स्वयम् ॥
शुभाशुभपरीक्षार्थं ब्रह्मणाभिहितं स्वयम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सौवर्णे रजते पात्रे आयसे मृण्मयेऽपि वा।
क्षिप्रं घृतमुपादाय तदग्नौ स्थापयेच्छुचिः ॥
क्षिप्रं घृतमुपादाय तदग्नौ स्थापयेच्छुचिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सौवर्णी राजसीं ताम्रीमायसीं वा सुशोभिताम् ।
सलिलेनासकृद्धौतां निक्षिपेत्तत्र मुद्रिकाम् ॥
सलिलेनासकृद्धौतां निक्षिपेत्तत्र मुद्रिकाम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
भ्रमत् पतितायामन्तः स नः स्पर्शसुभीषणः ।
ततस्त्वनेन मन्त्रेण घृतं तदभिमन्त्रयेत् ॥
ततस्त्वनेन मन्त्रेण घृतं तदभिमन्त्रयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
परं पवित्रममृतं घृतं त्वं यज्ञकर्मसु ।
दहाग्रे यद्ययं पापो हिमशीतं शुचौ भव ॥
दहाग्रे यद्ययं पापो हिमशीतं शुचौ भव ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | ऋणादानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
प्रदेशिन्यक्षता यस्य संस्पृष्टायां परीक्षणे ।
यदि विस्फोटका न स्युः शुद्धीऽसावन्यथा न हि ॥
यदि विस्फोटका न स्युः शुद्धीऽसावन्यथा न हि ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | निक्षेपः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्वं द्रव्यं यत्र विश्रम्भान्निक्षिपत्यविशङ्कितः ।
निक्षेपो नाम तत्प्रोक्तं व्यवहारपदं बुधैः ॥
निक्षेपो नाम तत्प्रोक्तं व्यवहारपदं बुधैः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | निक्षेपः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कुलजे वृत्तसम्पन्ने धर्मज्ञे सत्यवादिनि ।
महापद्मे धनिन्यार्ये निक्षेपं निक्षिपेद्बुधः ॥
महापद्मे धनिन्यार्ये निक्षेपं निक्षिपेद्बुधः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | निक्षेपः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यो यथा निक्षिपेद्धस्ते यमर्थं यस्य मानवः ।
स तथैव ग्रहीतव्यो यथा दायस्तथा ग्रहः ॥
स तथैव ग्रहीतव्यो यथा दायस्तथा ग्रहः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | निक्षेपः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न चेद्दद्यात्तु निक्षेप्तुस्तद् द्रव्यं तु यथाविधि ।
उपसंगृह्य दाप्योऽसौ दिव्यादिभिर्व्यवस्थितः ॥
उपसंगृह्य दाप्योऽसौ दिव्यादिभिर्व्यवस्थितः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | निक्षेपः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अन्यद्रव्यव्यवहितं द्रव्यमव्याहृतं च यत् ।
निक्षिप्यते परगृहे तदौपनिधिकं स्मृतम् ॥
निक्षिप्यते परगृहे तदौपनिधिकं स्मृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | निक्षेपः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स पुनर्द्विविधः प्रोक्तः साक्षिमानितरस्तथा ।
प्रतिदानं तथैवास्य प्रत्ययः स्याद्विपर्यये ॥
प्रतिदानं तथैवास्य प्रत्ययः स्याद्विपर्यये ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | निक्षेपः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
याच्यमानस्तु यो दात्रा निक्षेपं न प्रयच्छति ।
दण्ड्यः स राज्ञा दुष्टात्मा नष्टे दाप्यश्च तत्समम् ॥
दण्ड्यः स राज्ञा दुष्टात्मा नष्टे दाप्यश्च तत्समम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | निक्षेपः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यं चार्थं साधयेत् तेन निक्षेप्तुरननुज्ञया ।
तत्रापि दण्ड्यः स भवेद्दाप्यस्तच्चापि सौदयम् ॥
तत्रापि दण्ड्यः स भवेद्दाप्यस्तच्चापि सौदयम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | निक्षेपः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ग्रहीतुः सह योऽर्थेन नष्टो नष्टः स दायिनः ।
दैवराजकृते तद्वत् चेत्तज्जिह्मकारितम् ॥
दैवराजकृते तद्वत् चेत्तज्जिह्मकारितम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | निक्षेपः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्वयमेव तु यो दद्यान्मृतस्य प्रत्यनन्तरे ।
न स राज्ञाभियोक्तव्यो न निक्षेमुश्च बन्धुभिः ॥
न स राज्ञाभियोक्तव्यो न निक्षेमुश्च बन्धुभिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | निक्षेपः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अच्छलेनैव चान्विच्छेत्तमर्थं प्रीतिपूर्वकम् ।
विचार्य तस्य वा वृत्तं साम्नैव परिशोधयेत् ॥
विचार्य तस्य वा वृत्तं साम्नैव परिशोधयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | निक्षेपः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
चौरैर्हतं जले मग्नमग्निना दग्धमेव च ।
न दद्यात् यदि तस्मात् स न संहरति किञ्चन ॥
न दद्यात् यदि तस्मात् स न संहरति किञ्चन ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | निक्षेपः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यो निक्षेपं नार्पयति यश्चानिक्षिप्य याचते ।
तावुभौ चौरवच्छास्यौ दण्डं दाप्यौ च तत्समम् ॥
तावुभौ चौरवच्छास्यौ दण्डं दाप्यौ च तत्समम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | निक्षेपः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
एष एव विधिर्दृष्टो याचितान्वाहितादिषु ।
शिल्पे चोपनिधौ न्यासे प्रतिन्यासे तथैव च ॥
शिल्पे चोपनिधौ न्यासे प्रतिन्यासे तथैव च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | निक्षेपः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
प्रतिगृह्णोति पोगण्डं यश्च सप्रधनं नरः ।
तस्याप्येष भवेद्धर्मः षडेते विधयः समाः ॥
तस्याप्येष भवेद्धर्मः षडेते विधयः समाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सम्भूयसमुत्थानम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वणिक्प्रभृतयो यत्र कर्म सम्भूय कुर्वते ।
तत्सम्भूयसमुत्थानं व्यवहारपदं स्मृतम् ॥
तत्सम्भूयसमुत्थानं व्यवहारपदं स्मृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सम्भूयसमुत्थानम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
फलहेतोरुपायेन कर्म सम्भूय कुर्वताम् ।
आधारभूतः प्रक्षेपस्तेनोत्तिष्ठेयुरंशतः ॥
आधारभूतः प्रक्षेपस्तेनोत्तिष्ठेयुरंशतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सम्भूयसमुत्थानम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
समोऽतिरिक्तो हीनो वा यत्रांशो यस्य यादृशः ।
क्षयव्ययौ तथा वृद्धिस्तत्र तस्य तथाविधाः ॥
क्षयव्ययौ तथा वृद्धिस्तत्र तस्य तथाविधाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सम्भूयसमुत्थानम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
भाण्डपिण्डव्ययोद्धारभारसारान्ववेक्षणम् ।
कुर्युस्तेऽव्यभिचारेण समये स्वे व्यवस्थिताः ॥
कुर्युस्तेऽव्यभिचारेण समये स्वे व्यवस्थिताः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सम्भूयसमुत्थानम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
प्रमादान्नाशितं दाप्यः प्रतिषिद्धकृतं च यत् ।
असन्दिष्टश्च यत् कुर्य्यात् सर्वसम्भूयकारिभिः ॥
असन्दिष्टश्च यत् कुर्य्यात् सर्वसम्भूयकारिभिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सम्भूयसमुत्थानम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
दैवतस्करराजभ्यो व्यसने समुपस्थिते ।
यस्तत्स्वशक्त्या रक्षेत् तस्यांशो दशमः स्मृतः ॥
यस्तत्स्वशक्त्या रक्षेत् तस्यांशो दशमः स्मृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सम्भूयसमुत्थानम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
एकस्य चेत् स्याद् व्यसनं दायादोऽस्य तदाप्नुयात् ।
अन्यो वासति दायादे शक्ताश्चेत् सर्व एव वा ॥
अन्यो वासति दायादे शक्ताश्चेत् सर्व एव वा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सम्भूयसमुत्थानम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ऋत्विनां व्यसनेऽप्येवमन्यस्तत्कर्म निस्तरेत् ।
लभेत दक्षिणाभागं स तस्मात् सम्प्रकल्पितम् ॥
लभेत दक्षिणाभागं स तस्मात् सम्प्रकल्पितम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सम्भूयसमुत्थानम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ऋत्विग्याज्यमदुष्टं यस्त्यजेदनुपकारिणम् ।
अदुष्टवर्त्विजे याज्यो विनेयौ तावुभावपि ॥
अदुष्टवर्त्विजे याज्यो विनेयौ तावुभावपि ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सम्भूयसमुत्थानम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ऋत्विक् तु त्रिविधो दृष्टः पूर्वजुष्टः स्वयङ्कृतः ।
यदृच्छया च यः कुर्याद्यर्त्विज्यं प्रीतिपूर्वकम् ॥
यदृच्छया च यः कुर्याद्यर्त्विज्यं प्रीतिपूर्वकम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सम्भूयसमुत्थानम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
क्रमागतेष्वेष धर्मो वृतेष्वृत्विक्षु च स्वयम् ।
यादृच्छिकेषु याज्यस्य तत्त्यागे नास्ति किल्विषम् ॥
यादृच्छिकेषु याज्यस्य तत्त्यागे नास्ति किल्विषम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सम्भूयसमुत्थानम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शुल्कस्थानं वणिक् प्राप्तः शुल्कं दद्याद् यथोदितम् ।
न तद्व्यतिहरेद्राजो बलिरेष प्रकीर्तितः ॥
न तद्व्यतिहरेद्राजो बलिरेष प्रकीर्तितः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सम्भूयसमुत्थानम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शुल्कस्थानं परिहरन्नकाले क्रयविक्रयी ।
मिथ्योक्त्वा च परीमाणं दाप्योऽष्टगुणमत्ययम् ॥
मिथ्योक्त्वा च परीमाणं दाप्योऽष्टगुणमत्ययम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सम्भूयसमुत्थानम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सद्य श्रोत्रियवर्ज्याणि शुल्कान्याह्नः प्रजानता ।
गृहोपयोगि यच्चैषां न वाणिज्यकर्मणि ॥
गृहोपयोगि यच्चैषां न वाणिज्यकर्मणि ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सम्भूयसमुत्थानम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
प्रतिग्रहो द्विजातीनां धनं रड़्गोपजीविनाम् ।
स्कन्धवाह्यं च यद् द्रव्यं न तद्युक्तं प्रदापयेद् ॥
स्कन्धवाह्यं च यद् द्रव्यं न तद्युक्तं प्रदापयेद् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सम्भूयसमुत्थानम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कश्चिच्चेत् सञ्चरन्देशात् प्रेयादभ्यागतो वणिक् ।
राजास्य भाण्डं रक्षेत् यावद्दायाददर्शनम् ॥
राजास्य भाण्डं रक्षेत् यावद्दायाददर्शनम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सम्भूयसमुत्थानम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
दायादेऽसति बन्धुभ्यो जातिभ्यो वा समर्पयेत् ।
तदभावे सुगुप्तं तद्वारयेद्दशतीः समाः ॥
तदभावे सुगुप्तं तद्वारयेद्दशतीः समाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सम्भूयसमुत्थानम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अस्वामिकमदायादं दशवर्षस्थितं ततः ।
राजा तदात्मसात् कुर्यादेवं धर्मो न हीयते ॥
राजा तदात्मसात् कुर्यादेवं धर्मो न हीयते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दत्ताप्रदानिकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
दत्त्वा द्रव्यमसम्यग् यः पुनरादातुमिच्छति ।
दत्ताप्रदानिकं नाम तद्विवादपदं स्मृतम् ॥
दत्ताप्रदानिकं नाम तद्विवादपदं स्मृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दत्ताप्रदानिकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अदेयमथ देयं च दत्तं चादत्तमेव च ।
व्यवहारेषु विज्ञेयो दानमार्गश्चतुर्विधः ॥
व्यवहारेषु विज्ञेयो दानमार्गश्चतुर्विधः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दत्ताप्रदानिकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तत्रेह्यष्टावदेयानि देयमेकविधं स्मृतम् ।
दत्तं सप्तविधं श्रेयमदत्तं षोडशात्मकम् ॥
दत्तं सप्तविधं श्रेयमदत्तं षोडशात्मकम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दत्ताप्रदानिकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अन्वाहितं याचितकर्माधिः साधारणं च यत् ।
निक्षेपः पुत्रदारं च सर्वस्वं चान्वये सति ॥
निक्षेपः पुत्रदारं च सर्वस्वं चान्वये सति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दत्ताप्रदानिकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आपत्स्वपि हि कष्टासु वर्तमानेन देहिना ।
अदेयान्याह्यचार्या यच्चान्यस्मै प्रतिश्रुतम् ॥
अदेयान्याह्यचार्या यच्चान्यस्मै प्रतिश्रुतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दत्ताप्रदानिकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कुटुम्बभरणाद् द्रव्यं यत्किञ्चिदतिरिच्यते ।
तद्देयमपहृत्यान्यत् कुटुम्बी दोषमाप्नुयात् ॥
तद्देयमपहृत्यान्यत् कुटुम्बी दोषमाप्नुयात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दत्ताप्रदानिकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यस्य त्रैवार्षिकं वित्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये ।
अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति ॥
अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दत्ताप्रदानिकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पण्यमूल्यं भृतिस्तुष्ट्या स्नेहात् प्रत्युपकारतः ।
स्त्रीभृक्त्यानुग्रहार्थं च दत्तं सप्तविधं स्मृतम् ॥
स्त्रीभृक्त्यानुग्रहार्थं च दत्तं सप्तविधं स्मृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दत्ताप्रदानिकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अदत्तं तु भयक्रोधद्वेषशोकरुगान्वितैः ।
तथोत्कोचपरीहासव्यत्यासच्छलयोगतः ॥
तथोत्कोचपरीहासव्यत्यासच्छलयोगतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दत्ताप्रदानिकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
बालमूढास्वतन्त्रार्तमत्तोन्मत्तापवर्जितम् ।
कर्ता ममायं कर्मेति प्रतिलाभेच्छया च यत् ॥
कर्ता ममायं कर्मेति प्रतिलाभेच्छया च यत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दत्ताप्रदानिकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अपात्रे पात्रमित्युक्ते कार्य्ये वा धर्मसंहिते ।
यद्दत्तं स्यादविज्ञानाददत्तं तदपि स्मृतम् ॥
यद्दत्तं स्यादविज्ञानाददत्तं तदपि स्मृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दत्ताप्रदानिकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
गृह्णात्यदत्तं यो लोभाद् यश्चादेयं प्रयच्छति ।
अदेयदायको दण्ड्यस्तथादत्तप्रतीच्छकः ॥
अदेयदायको दण्ड्यस्तथादत्तप्रतीच्छकः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अभ्युपेत्य च शुश्रूषां यस्तां न प्रतिपद्यते ।
अशुश्रूषाभ्युपेत्यैतद्विवादपदमुच्यते ॥
अशुश्रूषाभ्युपेत्यैतद्विवादपदमुच्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शुश्रूषकः पञ्चविधः शास्त्रे दृष्टो मनीषिभिः ।
चतुर्विधः कर्मकरस्तेषां दासास्त्रिपञ्चकाः ॥
चतुर्विधः कर्मकरस्तेषां दासास्त्रिपञ्चकाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शिष्यान्तेवासिभृतकाश्चतुर्थस्त्वधिकर्मकृत् ।
एते कर्मकरा ज्ञेया दासास्तु गृहजादयः ॥
एते कर्मकरा ज्ञेया दासास्तु गृहजादयः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सामान्यस्त्वस्वतन्त्रत्वमेषामाहुर्मनीषिणः ।
जातिकर्मकृतश्चोक्तो विशेषो वृत्तिरेव च ॥
जातिकर्मकृतश्चोक्तो विशेषो वृत्तिरेव च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कर्मापि द्विविधं ज्ञेयमशुभं शुभमेव च ।
अशुभं दासकर्मोक्तं शुभं कर्मकृतां स्मृतम् ॥
अशुभं दासकर्मोक्तं शुभं कर्मकृतां स्मृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
गृहद्वाराशुचिस्थानरथ्यावस्करशोधनम् ।
गुह्याद्वा स्पर्शनोच्छिष्टविण्मूत्रग्रहणोज्झनम् ॥
गुह्याद्वा स्पर्शनोच्छिष्टविण्मूत्रग्रहणोज्झनम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
इष्टतः स्वामिनश्चाड़्गौरूपस्थानमथोऽन्ततः ।
अशुभं कर्म विज्ञेयं शुभमन्यदतः परम् ॥
अशुभं कर्म विज्ञेयं शुभमन्यदतः परम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आविद्याग्रहणाच्छिष्यः शुश्रूषेत प्रयतो गुरुम् ।
तद्वृत्तिर्गुरुदारेषु गुरुपुत्रे तथैव च ॥
तद्वृत्तिर्गुरुदारेषु गुरुपुत्रे तथैव च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ब्रह्मचारी चरेद्भैक्षमधः शाय्यनलङ्कृतः ।
जघन्यशायी सर्वेषां पूर्वोत्थायी गुरोर्गृहे ॥
जघन्यशायी सर्वेषां पूर्वोत्थायी गुरोर्गृहे ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नासदिष्टः प्रतिष्ठेत तिष्ठेद्वा गुरुणा क्वचित् ।
सन्दिष्टः प्रतिकुर्वीत शक्तश्चेदविचारयन् ॥
सन्दिष्टः प्रतिकुर्वीत शक्तश्चेदविचारयन् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यथाकालमधीयीत यावन्न विमना गुरुः ।
आसीनोऽधो गुरोः पार्श्वे फलके वा समाहितः ॥
आसीनोऽधो गुरोः पार्श्वे फलके वा समाहितः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्रोतोवहेव सर्वत्र विद्या निम्नानुसारिणी ।
निम्नवर्ती श्रवेत्तस्मात्तदर्थी सर्वदा गुरोः ॥
निम्नवर्ती श्रवेत्तस्मात्तदर्थी सर्वदा गुरोः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अनुशास्यश्च गुरुणा न चेदनुविधीयते ।
अवधेनाथवा बद्धवा रज्ज्वा वेणुदलेन वा ॥
अवधेनाथवा बद्धवा रज्ज्वा वेणुदलेन वा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
भृशं न ताडयेदेनं नोत्तमाङ्गे न वक्षसि ।
अनुशास्याय विश्वास्यः शास्यो राज्ञान्यथा गुरुः ॥
अनुशास्याय विश्वास्यः शास्यो राज्ञान्यथा गुरुः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
समावृत्तश्च गुरवे प्रदाय गुरुदक्षिणाम् ।
प्रनीयात् स्वगृहानेषा शिष्यवृत्तिरुदाहृता ॥
प्रनीयात् स्वगृहानेषा शिष्यवृत्तिरुदाहृता ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्वशिल्पमिच्छन्नाहर्तुं बान्धवानामनुज्ञया ।
आचार्यस्य वसेदन्ते कालं कृत्वा सुनिश्चितम् ॥
आचार्यस्य वसेदन्ते कालं कृत्वा सुनिश्चितम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आचार्यः शिक्षयेदेनं स्वगृहे दत्तभोजनम् ।
न चान्यत् कारयेत् कर्म पुत्रवच्चैनमाचरेत् ॥
न चान्यत् कारयेत् कर्म पुत्रवच्चैनमाचरेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शिक्षयन्तमदुष्टं च आचार्यं सम्परित्यजेत् ।
बलाद्वासयितव्यः स्याद्बधबन्धौ च सोऽर्हति ॥
बलाद्वासयितव्यः स्याद्बधबन्धौ च सोऽर्हति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शिक्षितोऽपि कृतं कालमन्तेवासी समाप्नुयात् ।
तत्र कर्म च यत् कुर्यादाचार्यस्यैव तत् फलम् ॥
तत्र कर्म च यत् कुर्यादाचार्यस्यैव तत् फलम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
गृहीतशिल्पः समये कृत्वाचार्यप्रदक्षिणम् ।
शक्तितश्चानुमान्यैनमन्तेवासी निवर्तयेत् ॥
शक्तितश्चानुमान्यैनमन्तेवासी निवर्तयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वेतनं वा यदि कृतं ज्ञात्वा शिष्यस्य कौशलम् ।
अन्तेवासी समादद्यान्न चान्यस्य गृहे वसेत् ॥
अन्तेवासी समादद्यान्न चान्यस्य गृहे वसेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
भृतकस्त्रिविधो ज्ञेय उत्तमो मध्यमोऽधमः ।
शक्तिभक्त्यनुरूपा स्यादेषां कर्माश्रया भृतिः ॥
शक्तिभक्त्यनुरूपा स्यादेषां कर्माश्रया भृतिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
उत्तमस्त्वायुधीयोऽत्र मध्यमस्तु कृषीवलः ।
अधमो भारवाहः स्यादित्येष त्रिविधो स्मृतः ॥
अधमो भारवाहः स्यादित्येष त्रिविधो स्मृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अर्थेस्वधिकृतो यः स्यात् कुटुम्बस्य तथोपरि ।
सोऽपि कर्मकरो ज्ञेयः स च कौटुम्बिकः स्मृतः ॥
सोऽपि कर्मकरो ज्ञेयः स च कौटुम्बिकः स्मृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शुभकर्मकरास्त्वेते चत्वारः समुदाहृताः ।
जघन्यकर्मभाजस्तु शेषा दासास्त्रिपञ्चकाः ॥
जघन्यकर्मभाजस्तु शेषा दासास्त्रिपञ्चकाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
गृहे जातस्तथा क्रीतो लब्धो दायादुपागतः ।
अनाकालभृतो लोके आहितः स्वामिना च यः ॥
अनाकालभृतो लोके आहितः स्वामिना च यः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
मोक्षितो महतश्चर्णात् प्राप्तो युद्धात् पणे जितः ।
तवाहमित्युपगतः प्रव्रज्यावसितः कृतः ॥
तवाहमित्युपगतः प्रव्रज्यावसितः कृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
भक्तदासश्च विज्ञेयस्तथैव वडवाहृतः ।
विक्रेता चात्मनः शास्त्रे दासाः पञ्चदश स्मृताः ॥
विक्रेता चात्मनः शास्त्रे दासाः पञ्चदश स्मृताः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तत्र पूर्वश्चतुर्वर्गो दासत्वान्न विमुच्यते ।
प्रसादाद्धनिनोऽन्यत्र दास्यमेषां क्रमागतम् ॥
प्रसादाद्धनिनोऽन्यत्र दास्यमेषां क्रमागतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यश्चैषां स्वामिनं कश्चिन्मोक्षयेत् प्राणसंशयात् ।
दासत्वात् स विमुच्येत पुत्रभागे लभेत च ॥
दासत्वात् स विमुच्येत पुत्रभागे लभेत च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अनाकालभृतो दास्यान्मुच्यते गोयुगं ददत् ।
संरक्षितं यद्दुर्भिक्षे न तच्छुष्येत कर्मणा ॥
संरक्षितं यद्दुर्भिक्षे न तच्छुष्येत कर्मणा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आहितोऽपिधनं दत्त्वा स्वामी यद्येनमुद्धरेत् ।
अथोपगमयेदेनं स विक्रीतादनन्तरः ॥
अथोपगमयेदेनं स विक्रीतादनन्तरः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ऋणं तु सोदयं दत्त्वा ऋणी दास्यात् प्रमुच्यते ।
कृतकालव्यपगमात् कृतकोऽपि विमुच्यते ॥
कृतकालव्यपगमात् कृतकोऽपि विमुच्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तवाहमित्युपगतो ध्वजप्राप्तः रणार्जितः ।
प्रतिशीर्षप्रदानेन मुच्यते तुल्यकर्मणा ॥
प्रतिशीर्षप्रदानेन मुच्यते तुल्यकर्मणा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
राज्ञामेव तु दासः स्यात् प्रव्रज्यावसितो नरः ।
न तस्य विप्रमोक्षोऽस्ति न विशुद्धिः कथञ्चन ॥
न तस्य विप्रमोक्षोऽस्ति न विशुद्धिः कथञ्चन ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
भक्तस्योपेक्षणात् सद्यो भक्तदासः प्रमुच्यते ।
निग्रहाद्वडवानां तु मुच्यते वडवाभृतः ॥
निग्रहाद्वडवानां तु मुच्यते वडवाभृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
विक्रीणीते य आत्मानं स्वतन्त्रः सन्नराधमः ।
स जघन्यतरस्तेषां नैव दास्यात् प्रमुच्यते ॥
स जघन्यतरस्तेषां नैव दास्यात् प्रमुच्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
चौरापहृतविक्रीता ये च दासीकृता बलात् ।
राज्ञा मोक्षयितव्यास्ते दासत्वं तेषु नेष्यते ॥
राज्ञा मोक्षयितव्यास्ते दासत्वं तेषु नेष्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वर्णानां प्रातिलोम्येन दासत्वं न विधीयते ।
स्वधर्मं त्यागिनोऽन्यत्र दारवद्दासता मता ॥
स्वधर्मं त्यागिनोऽन्यत्र दारवद्दासता मता ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तवाहमिति चात्मानं योऽस्वतन्त्रः प्रयच्छति ।
न स तं प्राप्नुयात् नाम पूर्वस्वामी लभेत तम् ॥
न स तं प्राप्नुयात् नाम पूर्वस्वामी लभेत तम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अधनास्त्रय एवोक्ताः भार्या दासस्तथा सुतः ।
यत्तु समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम् ॥
यत्तु समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्वदासमिच्छेद् यः कर्तुमदासं प्रीतमानसः ।
स्कन्धादादाय तस्यासौ भिद्यात् कुम्भ सहाम्भसा ॥
स्कन्धादादाय तस्यासौ भिद्यात् कुम्भ सहाम्भसा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अभ्युपेत्याशुश्रूषा प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
साक्षताभिः सपुष्पाभिर्मूर्ध्न्यद्भिरवाकिरेत् ।
अदास इति चोक्त्वा त्रिः प्रामुखं तमथोत्सृजेत् ॥
अदास इति चोक्त्वा त्रिः प्रामुखं तमथोत्सृजेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | वेतनस्यानपाकर्मं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
भृत्याय वेतनं दद्यात् कर्मस्वामी यथाक्रमम् ।
आदौ मध्येऽवसाने वा कर्मणो यद्विनिश्चितम् ॥
आदौ मध्येऽवसाने वा कर्मणो यद्विनिश्चितम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | वेतनस्यानपाकर्मं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | वेतनस्यानपाकर्मं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
भृत्यावनिश्चितायां तु दशभागं समाप्नुयुः ।
लाभगोबीजशस्यानां वणिग्गोपकृषीवलाः ॥
लाभगोबीजशस्यानां वणिग्गोपकृषीवलाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | वेतनस्यानपाकर्मं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
क्रियापकरणं चैषां क्रिया मत्प्रत्युदाहृतम् ।
तत्स्वभावेन कुर्वीत न जिह्वेन समाचरेत् ॥
तत्स्वभावेन कुर्वीत न जिह्वेन समाचरेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | वेतनस्यानपाकर्मं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कर्माकुर्वन् प्रतिश्रुत्य कार्यो दत्वा भृतिं बलात् ।
भृतिं गृहीत्वाऽकुर्वाणो द्विगुणं भृतिमावहेत् ॥
भृतिं गृहीत्वाऽकुर्वाणो द्विगुणं भृतिमावहेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | वेतनस्यानपाकर्मं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
भृतिषड़्भागमादद्यात् पण्यं युग्यकुतं त्यजन् ।
अददत् कारयित्वा तु सोदयां भृतिमावहेत् ॥
अददत् कारयित्वा तु सोदयां भृतिमावहेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | वेतनस्यानपाकर्मं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अनयन् भाटयित्वा तु भाण्डवान् यानवाहने ।
दाप्यो भृतिचतुर्भागं सममर्धपथे त्यजन् ॥
दाप्यो भृतिचतुर्भागं सममर्धपथे त्यजन् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | वेतनस्यानपाकर्मं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अनयन्वाहकोऽप्येवं भृतिहानिमवाप्नुयात् ।
द्विगुणां तु भृतिं दाप्यः प्रस्थाने विघ्नमाचरन् ॥
द्विगुणां तु भृतिं दाप्यः प्रस्थाने विघ्नमाचरन् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | वेतनस्यानपाकर्मं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
भाण्डं व्यसनमागच्छेद्यदि वाहकदोषतः ।
स दाप्यो यप्रणष्टं स्याद्दैवराजकृतादृते ॥
स दाप्यो यप्रणष्टं स्याद्दैवराजकृतादृते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | वेतनस्यानपाकर्मं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
गवां शताद्वत्सतरी धेनुः स्याद्द्विशताद् भृतिः ।
प्रति सम्वत्सरं गोपे सन्दोहश्चाष्टमेऽहनि ॥
प्रति सम्वत्सरं गोपे सन्दोहश्चाष्टमेऽहनि ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | वेतनस्यानपाकर्मं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
उपानयेद् गां गोपाय प्रत्यहं रजनीक्षये ।
चीर्णाः पीताश्च ता गोपः सायाह्ने प्रत्युपानयेत् ॥
चीर्णाः पीताश्च ता गोपः सायाह्ने प्रत्युपानयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | वेतनस्यानपाकर्मं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सा चेद् गौर्व्यसनं गच्छेद्व्यायच्छेत्तत्र शक्तितः ।
अशक्तस्तूर्णमागत्य स्वामिने तन्निवेदयेत् ॥
अशक्तस्तूर्णमागत्य स्वामिने तन्निवेदयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | वेतनस्यानपाकर्मं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अव्यायच्छन्नविक्रोशन् स्वामिने चानिवेदयन् ।
वोढुमर्हति गोपस्तां विनयं चापि राजनि ॥
वोढुमर्हति गोपस्तां विनयं चापि राजनि ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | वेतनस्यानपाकर्मं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नष्टविनष्टं कृमिभिः श्वहतं विषमे मृतम् ।
हीनं पुरुषकारेण पाल एव निपातयेत् ॥
हीनं पुरुषकारेण पाल एव निपातयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | वेतनस्यानपाकर्मं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अजाविके तथारुद्धे वृकैः पाले त्वनायति ।
यां प्रसह्य वृको हन्यात् पाले तत् किल्बिषं भवेत् ॥
यां प्रसह्य वृको हन्यात् पाले तत् किल्बिषं भवेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | वेतनस्यानपाकर्मं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
विघुस्यापहृतं चौरैर्न पालो दातुमर्हति ।
यदि देशे च काले च स्वामिनश्चापि शंसति ॥
यदि देशे च काले च स्वामिनश्चापि शंसति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | वेतनस्यानपाकर्मं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अनेन सर्वपालानां विवादः समुदाहृतः ।
मृतेषु च विशुद्धिः स्याद्बालशृड़्गादिदर्शनात् ॥
मृतेषु च विशुद्धिः स्याद्बालशृड़्गादिदर्शनात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | वेतनस्यानपाकर्मं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शुल्कं गृहीत्वा पण्यस्त्री नेच्छन्ती द्विस्तदाप्नुयात् ।
अप्रयच्छंस्तदा शुल्कमनुभूय पुमान् स्त्रियम् ॥
अप्रयच्छंस्तदा शुल्कमनुभूय पुमान् स्त्रियम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | वेतनस्यानपाकर्मं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अयोनौ वा समाक्रामेद्बहुभिर्वापि वासयेत् ।
शुल्कं सोऽष्टगुणं दाप्यो विनयं तावदेव तु ॥
शुल्कं सोऽष्टगुणं दाप्यो विनयं तावदेव तु ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | वेतनस्यानपाकर्मं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पराजिरे गृहं कृत्वा स्तोमं दत्त्वा वसेत्तु यः ।
स तद्गृहीत्वा निर्गच्छेत्तृणकाष्ठेष्टकादिकम् ॥
स तद्गृहीत्वा निर्गच्छेत्तृणकाष्ठेष्टकादिकम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | वेतनस्यानपाकर्मं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्तोमं विना वसित्वा तु परभुमावनिच्छतः ।
निर्गच्छंस्तृणकाष्ठानि न गृह्णीयात् कदाचन् ॥
निर्गच्छंस्तृणकाष्ठानि न गृह्णीयात् कदाचन् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | वेतनस्यानपाकर्मं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्तोमवाहीनि भाण्डानि पूर्णकालान्युपानयेत् ।
ग्रहीतुराभवेद्भग्नं नष्टं चान्यत्र सम्प्लवात् ॥
ग्रहीतुराभवेद्भग्नं नष्टं चान्यत्र सम्प्लवात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अस्वामिविक्रयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
निक्षिप्तं वा परद्रव्यं नष्टं लब्ध्वापहृत्य वा ।
विक्रीयतेऽसमक्षं यद्विनेयोऽस्वामिविक्रयः ॥
विक्रीयतेऽसमक्षं यद्विनेयोऽस्वामिविक्रयः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अस्वामिविक्रयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
द्रव्यमस्वामिविक्रीतं प्राप्य स्वामी समाप्नुयात् ।
प्रकाशविक्रये शुद्धिः क्रेतुः स्तेयं रहः क्रयात् ॥
प्रकाशविक्रये शुद्धिः क्रेतुः स्तेयं रहः क्रयात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अस्वामिविक्रयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अस्वाम्यनुमताद्दासादसतश्च जनाद्रहः ।
हीनमूल्यमवेलायां क्रोणंस्तद्दोषभाग् भवेत् ॥
हीनमूल्यमवेलायां क्रोणंस्तद्दोषभाग् भवेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अस्वामिविक्रयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न गृहीतागमं क्रेता शुद्धिस्तस्य तदागमात् ।
विपर्यये तुल्यदोषः स्तेयदण्डं च सोऽर्हति ॥
विपर्यये तुल्यदोषः स्तेयदण्डं च सोऽर्हति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अस्वामिविक्रयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
विक्रेता स्वामिनेऽर्थं स्वं क्रेत्रे मूल्यं च तत्समम् ।
दद्याद्दण्डं तथा राज्ञे विधिरस्वामिविक्रये ॥
दद्याद्दण्डं तथा राज्ञे विधिरस्वामिविक्रये ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अस्वामिविक्रयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
परेण निहितं लब्ध्वा राजन्युपहरेन्निधिम् ।
राजगामी निधिः सर्वः सर्वेषां ब्राह्मणादृते ॥
राजगामी निधिः सर्वः सर्वेषां ब्राह्मणादृते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अस्वामिविक्रयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ब्राह्मणोऽपि निधिं लब्ध्वा क्षिप्रं राज्ञे निवेदयेत् ।
तेन दत्तं च भुञ्जीत स्तेनः स्यादनिवेदयन् ॥
तेन दत्तं च भुञ्जीत स्तेनः स्यादनिवेदयन् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | अस्वामिविक्रयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्वमप्यर्थं तथा नष्टं लब्ध्वा राज्ञे निवेदयेत् ।
गृह्णीयात्तत्र तं शुद्धमशुद्धं स्यात्ततोऽन्यथा ॥
गृह्णीयात्तत्र तं शुद्धमशुद्धं स्यात्ततोऽन्यथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | विक्रीयासम्प्रदानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
विक्रीय पण्यं मूल्येन क्रेत्रे यन्न प्रदीयते ।
विक्रीयासम्प्रदानं तद्विवादपदमुच्यते ॥
विक्रीयासम्प्रदानं तद्विवादपदमुच्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | विक्रीयासम्प्रदानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
लोकेऽस्मिन् द्विविधं द्रव्यं जङ्गमं स्थावरं तथा ।
क्रयविक्रयधर्मेषु सर्वं तत् पण्यमुच्यते ॥
क्रयविक्रयधर्मेषु सर्वं तत् पण्यमुच्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | विक्रीयासम्प्रदानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
षड्विधस्तस्य तु बुधैर्दानादानविधिः स्मृतः ।
गणिमं तुलिमं मेयं क्रियया रूपतः श्रिया ॥
गणिमं तुलिमं मेयं क्रियया रूपतः श्रिया ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | विक्रीयासम्प्रदानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
विक्रीय पण्यं मूल्येन क्रेत्रे यो न प्रयच्छति ।
स्थावरस्यौदयं दाप्यो जङ्गमस्य क्रियाफलम् ॥
स्थावरस्यौदयं दाप्यो जङ्गमस्य क्रियाफलम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | विक्रीयासम्प्रदानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अर्घश्चेदपचीयेत सोदयं पण्यमावहेत् ।
स्थायिनामेष नियमो दिग्लाभो दिग्विचारिणाम् ॥
स्थायिनामेष नियमो दिग्लाभो दिग्विचारिणाम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | विक्रीयासम्प्रदानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
उपहन्येत वा द्रव्यं दह्येतापह्रियेत वा ।
विक्रेतुरेव सोऽनर्थो विक्रीयासम्प्रयच्छतः ॥
विक्रेतुरेव सोऽनर्थो विक्रीयासम्प्रयच्छतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | विक्रीयासम्प्रदानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
निर्दोषं दर्शयित्वा तु सदोषं यः प्रयच्छति ।
मूल्यं तु द्विगुणं दाप्यो विनयं तावदेव च ॥
मूल्यं तु द्विगुणं दाप्यो विनयं तावदेव च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | विक्रीयासम्प्रदानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तथान्यस्मै तु विक्रीतं योऽन्यस्मै सम्प्रयच्छति ।
सोऽपि तद्द्विगुणं दाप्यो विनेयं चैव राजनि ॥
सोऽपि तद्द्विगुणं दाप्यो विनेयं चैव राजनि ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | विक्रीयासम्प्रदानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
दीयमानं न गृह्णाति क्रीतं पण्यं च यः क्रयी ।
विक्रीणानस्तदन्यत्र विक्रेता नापराध्नुयात् ॥
विक्रीणानस्तदन्यत्र विक्रेता नापराध्नुयात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | विक्रीयासम्प्रदानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
दत्तमूल्यस्य पण्यस्य विधिरेवं प्रकीर्तितः ।
अदत्तेऽन्यत्र समयान्न विक्रेतुरतिक्रमः ॥
अदत्तेऽन्यत्र समयान्न विक्रेतुरतिक्रमः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | विक्रीयासम्प्रदानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
लाभार्थे वणिजां सर्वं पण्येषु क्रयविक्रयः ।
स च लाभोऽर्घमासाद्य महान् भवति वा न वा ॥
स च लाभोऽर्घमासाद्य महान् भवति वा न वा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | विक्रीयासम्प्रदानं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तस्माद्देशे च काले च वणिगर्धं पराक्रमेत् ।
न जिह्मं च प्रवर्तेत श्रेयानेवं वणिक्पथः ॥
न जिह्मं च प्रवर्तेत श्रेयानेवं वणिक्पथः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | क्रीत्वानुशयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
क्रीत्वा मूल्येन यः पण्यं क्रेता न बहु मन्यते ।
क्रीत्वानुशय इत्येतद्विवादपदमुच्यते ॥
क्रीत्वानुशय इत्येतद्विवादपदमुच्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | क्रीत्वानुशयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कौत्वा मूल्येन यः पण्यं दुष्क्रीतं मन्यते क्रयी ।
विक्रेतुः प्रतिदेयं तत्तस्मिन्नेवाह्यविक्षतम् ॥
विक्रेतुः प्रतिदेयं तत्तस्मिन्नेवाह्यविक्षतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | क्रीत्वानुशयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
द्वितीयेऽह्नि ददत् क्रेता मूल्यात्रिंशांशमाहरेत् ।
द्विगुणं तु तृतीयेऽह्नि परतः क्रेतुरेव तत् ॥
द्विगुणं तु तृतीयेऽह्नि परतः क्रेतुरेव तत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | क्रीत्वानुशयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
क्रेता पण्यं परीक्षेत प्राक् स्वयं गुणदोषतः ।
परीक्ष्याभिमतं क्रीतं विक्रेतुर्न भवेत् पुनः ॥
परीक्ष्याभिमतं क्रीतं विक्रेतुर्न भवेत् पुनः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | क्रीत्वानुशयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
त्र्यहाद्दोह्यं परीक्षेत पञ्चाहाद्वाह्यमेव तु ।
मणिमुक्ताप्रवालानां सप्ताहं स्यात् परीक्षणम् ॥
मणिमुक्ताप्रवालानां सप्ताहं स्यात् परीक्षणम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | क्रीत्वानुशयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
द्विपदामर्धर्धमासः स्यात् पुंसां तद्द्विगुणं स्त्रियाः ।
दशाहः सर्वबीजानामेकाहो लोहवाससाम् ॥
दशाहः सर्वबीजानामेकाहो लोहवाससाम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | क्रीत्वानुशयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
परिभुक्तं च यद्वासः क्लिष्टरूपं मलीमसम् ।
सदोषमपि तत्क्रीतं विक्रेतुर्न भवेत् पुनः ॥
सदोषमपि तत्क्रीतं विक्रेतुर्न भवेत् पुनः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | क्रीत्वानुशयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
मूल्याष्टभागो ह्रीयेत सकृद्धौतस्य वाससः ।
द्विः पादस्त्रिस्त्रिभागस्तु चतुः कृत्वोऽर्धमेव च ॥
द्विः पादस्त्रिस्त्रिभागस्तु चतुः कृत्वोऽर्धमेव च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | क्रीत्वानुशयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अर्धक्षयात्तु परतः पादांशापचयः क्रमात् ।
यावत् क्षीणदशं जीर्णं जीर्णस्यानियमः क्षये ॥
यावत् क्षीणदशं जीर्णं जीर्णस्यानियमः क्षये ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | क्रीत्वानुशयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
लोहानामपि सर्वेषां हेतुरग्निक्रियाविधौ ।
क्षयः संस्क्रियमाणानां तेषां दृष्टोऽग्निसङ्गमात् ॥
क्षयः संस्क्रियमाणानां तेषां दृष्टोऽग्निसङ्गमात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | क्रीत्वानुशयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सुवर्णस्य क्षयो नास्ति रजते द्विपलं शतम् ।
शतमष्टपलं ज्ञेयं क्षयस्तु त्रपुसीसयोः ॥
शतमष्टपलं ज्ञेयं क्षयस्तु त्रपुसीसयोः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | क्रीत्वानुशयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ताम्रे पञ्चपलं विद्याद्विकारा ये च तन्मयाः ।
तद्धातूनामनेकत्वादयसोऽनियमः क्षये ॥
तद्धातूनामनेकत्वादयसोऽनियमः क्षये ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | क्रीत्वानुशयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तान्तवस्य च संस्कारे क्षयवृद्धि उदाहृते ।
सूत्रकार्पासिकोर्णानां वृद्धिर्दशपलं शतम् ॥
सूत्रकार्पासिकोर्णानां वृद्धिर्दशपलं शतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | क्रीत्वानुशयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्थूलसूत्रवतां तेषां मध्यानां पञ्चकं शतम् ।
त्रिपलं तु सुसूक्ष्माणामेषा वृद्धिरुदाहृतः ॥
त्रिपलं तु सुसूक्ष्माणामेषा वृद्धिरुदाहृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | क्रीत्वानुशयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
त्रिंशांशो रोमवद्धस्य क्षयः कर्मकृतस्य तु ।
कौशेयवल्कलानां तु नैव वृद्धिर्न च क्षयः ॥
कौशेयवल्कलानां तु नैव वृद्धिर्न च क्षयः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | क्रीत्वानुशयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
क्रीत्वा नानुशयं कुर्याद्वणिक् पण्यविचक्षणः ।
वृद्धिक्षयौ तु जानीयात् पण्यानामागमं तथा ॥
वृद्धिक्षयौ तु जानीयात् पण्यानामागमं तथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | समयस्यानापकर्म प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पाषण्डिनैगमादीनां स्थितिः समय उच्यते ।
समयस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम् ॥
समयस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | समयस्यानापकर्म प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पाषण्डिनैगमश्रेणीपूगव्रातगणादिषु ।
संरक्षेत् समयं राजा दुर्गे जनपदे तथा ॥
संरक्षेत् समयं राजा दुर्गे जनपदे तथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | समयस्यानापकर्म प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यो धर्मः कर्म यच्चैषामुपस्थानविधिश्च यः ।
यच्चैषां वृत्त्युपादानमनुमन्येत तत्तथा ॥
यच्चैषां वृत्त्युपादानमनुमन्येत तत्तथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | समयस्यानापकर्म प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नानकूलं यद्राज्ञः प्रकृत्यवमतं च यत् ।
बाधकं च यदर्थानां तत्तेभ्यो विनिवर्तयेत् ॥
बाधकं च यदर्थानां तत्तेभ्यो विनिवर्तयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | समयस्यानापकर्म प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
मिथः सङ्घातकरणमहिते शस्त्रधारणम् ।
परस्परोपघातं च तेषां राजा न मर्षयेत् ॥
परस्परोपघातं च तेषां राजा न मर्षयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | समयस्यानापकर्म प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पृथग् गणांश्च ये भिन्द्युस्ते विनेया विशेषतः ।
आवहेयुर्भयं घोरं व्याधिवत्ते ह्युपेक्षिताः ॥
आवहेयुर्भयं घोरं व्याधिवत्ते ह्युपेक्षिताः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | समयस्यानापकर्म प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
दोषवत् करणं यत् स्यादनाम्नायप्रकल्पितम् ।
प्रवृत्तमपि तद्राजा श्रेयस्कामो निवर्तयेत् ॥
प्रवृत्तमपि तद्राजा श्रेयस्कामो निवर्तयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सेतुकेदारमर्यादाविकृष्टाकृष्टनिश्चये ।
क्षेत्राधिकारो यस्तु स्याद्विवादः क्षेत्रजस्तु सः ॥
क्षेत्राधिकारो यस्तु स्याद्विवादः क्षेत्रजस्तु सः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
क्षेत्रसीमाविवादेषु सामन्तेभ्यो विनिश्चयः ।
नगरग्रामगणिनो ये च वृद्धतमा नराः ॥
नगरग्रामगणिनो ये च वृद्धतमा नराः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ग्रामसीमासु च बहिर्ये स्युस्तत्कृषिजीविनः ।
गोपशाकुनिकव्याधा ये चान्ये वनजीविनः ॥
गोपशाकुनिकव्याधा ये चान्ये वनजीविनः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
समुभयेयुस्ते सीमां लक्षणैरुपलक्षिताम् ।
तुषाङ्गारकपालैश्च कुम्भैरायतनैर्द्रुमैः ॥
तुषाङ्गारकपालैश्च कुम्भैरायतनैर्द्रुमैः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अभिज्ञातैश्च वल्मीकस्थलनिम्नोन्नतादिभिः ।
केदाराराममार्गैश्च पुराणैः सेतुभिस्तथा ॥
केदाराराममार्गैश्च पुराणैः सेतुभिस्तथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
निम्नगापहृतोत्सृष्टनष्टचिह्नासु भूमिषु ।
तत्प्रदेशानुमानाश्च प्रमाणैर्भोगदर्शनैः ॥
तत्प्रदेशानुमानाश्च प्रमाणैर्भोगदर्शनैः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अथ चेदनृतं ब्रूयुः सामन्तास्तद्विनिश्चये ।
सर्वे पृथक् पृथग्दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम् ॥
सर्वे पृथक् पृथग्दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
गणवृद्धादयस्त्वन्ये दण्डं दाप्याः पृथक् पृथक् ।
विनेयाः प्रथमेन स्युः साहसेनानृते स्थिताः ॥
विनेयाः प्रथमेन स्युः साहसेनानृते स्थिताः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नैकः समुन्नयेत् सीमां नरः प्रत्ययवानपि ।
गुरुत्वादस्य कायस्य क्रियैषा बहुषु स्थिता ॥
गुरुत्वादस्य कायस्य क्रियैषा बहुषु स्थिता ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
एकश्चेदुभयेत् सीमां सोपवासः समाहितः ।
रक्तमाल्याम्बरधरः क्षितिमारोप्य मूर्धनि ॥
रक्तमाल्याम्बरधरः क्षितिमारोप्य मूर्धनि ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यदि च न स्युर्ज्ञातारः सीमायाश्च न लक्षणम् ।
तदा राजा द्वयोः सीमामुन्नयेदिष्टतः स्वयम् ॥
तदा राजा द्वयोः सीमामुन्नयेदिष्टतः स्वयम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
एतेनैव गृहोद्याननिपानायतनादिषु ।
विवादविधिराख्यातस्तथा ग्रामान्तरेषु च ॥
विवादविधिराख्यातस्तथा ग्रामान्तरेषु च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सीमामध्ये तु जातानां वृक्षाणां क्षेत्रयोर्द्वयोः ।
फलपुष्पं च सामान्यं क्षेत्रस्वामिषु निर्दिशेत् ॥
फलपुष्पं च सामान्यं क्षेत्रस्वामिषु निर्दिशेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अन्यक्षेत्रोपजातानां शाखास्त्वन्यत्र संस्थिताः ।
स्वामिनस्ता विजानीयादन्यक्षेत्रविनिर्गताः ॥
स्वामिनस्ता विजानीयादन्यक्षेत्रविनिर्गताः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अवस्कटस्थलश्वभ्रभ्रमस्यन्दैनिकादिभिः ।
चतुष्पथसुरस्थानरथ्यामार्गान्न रोधयेत् ॥
चतुष्पथसुरस्थानरथ्यामार्गान्न रोधयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
रोधायन्ति तु ये मोहाद्बलाद्वापि कथञ्चन ।
दण्डयेत्तादृशान् राजा साहसेनोत्तमेन च ॥
दण्डयेत्तादृशान् राजा साहसेनोत्तमेन च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
परक्षेत्रस्य मध्ये तु सेतुर्न प्रतिषिध्यते ।
महागुणोऽल्पवाधश्च वृद्धिरिष्टा क्षये सति ॥
महागुणोऽल्पवाधश्च वृद्धिरिष्टा क्षये सति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सेतुस्तु द्विदिधः ज्ञेयः खेयो बन्ध्यस्तथैव च ।
तोयप्रवर्तनात् खेयो बन्ध्यः स्यात्तन्निवर्तनात् ॥
तोयप्रवर्तनात् खेयो बन्ध्यः स्यात्तन्निवर्तनात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नान्तरेणोदकं सस्यं नश्येदभ्युदकेन तु ।
य एवानुदके दोषः स एवाभ्युदके स्मृतः ॥
य एवानुदके दोषः स एवाभ्युदके स्मृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पूर्वप्रवृत्तमुत्सन्नमपृष्ट्वा स्वामिनं तु यः ।
सेतुं प्रवर्तयेत् कश्चिन्न स तत्फलभाग् भवेत् ॥
सेतुं प्रवर्तयेत् कश्चिन्न स तत्फलभाग् भवेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
मृते तु स्वामिनि पुनस्तद्वंश्ये वाऽपिमानवे ।
राजानमामन्त्र्य ततः प्रकुर्यात् सेतुकर्म तत् ॥
राजानमामन्त्र्य ततः प्रकुर्यात् सेतुकर्म तत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अतोऽन्यथा क्लेशभाक्स्यान्मृगव्याधानुदर्शनात् ।
इषवस्तस्य नश्यन्ति यो विद्धमनुविध्यति ॥
इषवस्तस्य नश्यन्ति यो विद्धमनुविध्यति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अशक्तप्रेतनष्टेषु क्षेत्रिकेष्वानिवारितः ।
क्षेत्रं चेद्विकृषेत् कश्चिदश्नुवीत स तत् फलम् ॥
क्षेत्रं चेद्विकृषेत् कश्चिदश्नुवीत स तत् फलम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
विकृष्यमाणे क्षेत्रे चेत् क्षेत्रिकः पुनराव्रजेत्।
खिलोपचारं तत्सर्वं दत्त्वा स्वक्षेत्रमाप्नुयात् ॥
खिलोपचारं तत्सर्वं दत्त्वा स्वक्षेत्रमाप्नुयात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तदष्टभागापचयाद्यावत् सप्त गताः समाः ।
सम्प्राप्ते त्वष्टमे वर्षे भुक्तं क्षेत्रं लभेत सः ॥
सम्प्राप्ते त्वष्टमे वर्षे भुक्तं क्षेत्रं लभेत सः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सम्वत्सरेणार्धखिलं खिलं तद्वत्सरैस्त्रिभिः ।
पञ्चवर्षविसन्नं तु स्यात् क्षेत्रमटवीसमम् ॥
पञ्चवर्षविसन्नं तु स्यात् क्षेत्रमटवीसमम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
क्षेत्रं त्रिपुरुषं यत् स्यात् गृहं वा स्यात् क्रमागतम् ।
राजप्रसादादन्यत्र न तद्भोगः परं नयेत् ॥
राजप्रसादादन्यत्र न तद्भोगः परं नयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
उत्क्रम्य तु वृतिं यत्र सस्यघातो गवादिभिः ।
पालः शास्यो भवेत्तत्र न चेच्छक्त्या निवारयेत् ॥
पालः शास्यो भवेत्तत्र न चेच्छक्त्या निवारयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
समूलसस्यघाते तु तत्स्वामी सममाप्नुयात् ।
वधेन पालो मुच्येत दण्डं स्वामिनि पातयेत् ॥
वधेन पालो मुच्येत दण्डं स्वामिनि पातयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
गौः प्रसूता दशाहं च महोक्षो वाजिकुञ्जरौ ।
निवार्याः स्युः प्रयत्नेन तेषां स्वामी न दण्डभाक् ॥
निवार्याः स्युः प्रयत्नेन तेषां स्वामी न दण्डभाक् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
माषं गां दापयेद्दण्डं द्वौ माषौ महिषीं तथा ।
अजाविके सवत्से तु दण्डः स्यादर्धमाषकः ॥
अजाविके सवत्से तु दण्डः स्यादर्धमाषकः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अदण्ड्या हस्तिनोऽश्वाश्च प्रजापाला हि ते मताः ।
अदण्ड्याऽऽगन्तुकी गौश्च सूतिका वाऽभिसारिणी ॥
अदण्ड्याऽऽगन्तुकी गौश्च सूतिका वाऽभिसारिणी ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नष्टा भग्ना च लग्ना च वृषभः कृतलक्षणः ।
प्रोक्तं तु च्छिन्ननासायां वसन्त्यां तु चतुर्गुणः ॥
प्रोक्तं तु च्छिन्ननासायां वसन्त्यां तु चतुर्गुणः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सन्नानां द्विगुणः प्रोक्तो वसतां तु चतुर्गुणः ।
प्रत्यक्षचारकाणां तु चौरदण्डः स्मृतो नृणाम् ॥
प्रत्यक्षचारकाणां तु चौरदण्डः स्मृतो नृणाम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
या नष्टाः पालदोषेण गावः क्षेत्रं यदाप्नुयुः ।
न तत्र गोमिनो दण्डः पालस्तं दण्डमर्हति ॥
न तत्र गोमिनो दण्डः पालस्तं दण्डमर्हति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
राजग्राहगृहीतो वा वज्राशनिहतोऽपि वा ।
अथ सर्पेण दष्टो वा वृक्षाद्वा पतितो भवेत् ॥
अथ सर्पेण दष्टो वा वृक्षाद्वा पतितो भवेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
व्याघ्रादिभिर्हतो वापि व्याधिभिर्वाप्युपद्रुतः ।
न तत्र दोषः पालस्य न च दोषोऽस्ति गोभिनाम् ॥
न तत्र दोषः पालस्य न च दोषोऽस्ति गोभिनाम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
गोभिस्तु भक्षितं धान्यं यो नरः प्रतियाचते ।
सामन्तानुमते देयं धान्यं यत्तत्र भक्षितम् ॥
सामन्तानुमते देयं धान्यं यत्तत्र भक्षितम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
गवत्रं गोभिना देयं धान्यं तत्कर्षिकस्य तु ।
एवं हि विनयः प्रोक्तो गोपैः सस्यावपातनात् ॥
एवं हि विनयः प्रोक्तो गोपैः सस्यावपातनात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ग्रामोपान्ते च यत् क्षेत्रं विवीतान्ते महापथे ।
अनावृते चेत्तन्नाशे न पालस्य व्यतिक्रमः ॥
अनावृते चेत्तन्नाशे न पालस्य व्यतिक्रमः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पथि क्षेत्रे वृतिः कार्या यामुष्ट्रो नावलोकयेत् ।
न लङ्घयेत् पशुर्वाश्वो न भिद्याद्यां च सूकरः ॥
न लङ्घयेत् पशुर्वाश्वो न भिद्याद्यां च सूकरः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
गृहक्षेत्रं च दृष्टे द्वे वासहेतू कुटुम्बिनाम् ।
तस्मात्तं नोत्क्षिपेद्राजा तद्धिमूलं कुटुम्बिनाम् ॥
तस्मात्तं नोत्क्षिपेद्राजा तद्धिमूलं कुटुम्बिनाम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | सीमाबन्धः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वृद्धे जनपदे राज्ञो धर्मः कोशश्च वर्धते ।
हीयते हीयमाने च वृद्धिहेतुमतः श्रयेत् ॥
हीयते हीयमाने च वृद्धिहेतुमतः श्रयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
विवाहादिविधिः स्त्रीणां यत्र पुंसां च कीर्त्यते ।
स्त्रीपुंसयोगनामैतद्विवादपदमुच्यते ॥
स्त्रीपुंसयोगनामैतद्विवादपदमुच्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्त्रीपुंसयोस्तुसम्बन्धे वरणं प्राग् विधीयते ।
वरणाद् ग्रहणं पाणेः संस्कारोऽथ द्विलक्षणः ॥
वरणाद् ग्रहणं पाणेः संस्कारोऽथ द्विलक्षणः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तयोरनियतं प्रोक्तं वरणं दोषदर्शनात् ।
पाणिग्रहणमन्त्रश्च नियतं दारलक्षणम् ॥
पाणिग्रहणमन्त्रश्च नियतं दारलक्षणम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परिग्रहे ।
सजातिः श्रेयसी भार्या सजातिश्च पतिः स्त्रियाः ॥
सजातिः श्रेयसी भार्या सजातिश्च पतिः स्त्रियाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ब्राह्मणस्यानुलोम्येन स्त्रियोऽन्यास्तिस्त्र एव तु।
शूद्रायाः प्रातिलोम्येन तथान्ये पतयस्त्रयः ॥
शूद्रायाः प्रातिलोम्येन तथान्ये पतयस्त्रयः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
द्वे भार्ये क्षत्रियस्यान्ये वैश्यस्यैका प्रकीर्तिता ।
वैश्याया द्वौ पती ज्ञेयाविकोऽन्यः क्षत्रियापतिः ॥
वैश्याया द्वौ पती ज्ञेयाविकोऽन्यः क्षत्रियापतिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आ सप्तमात् पञ्चमाद्वा बन्धुभ्यः पितृमातृतः ।
अविवाह्याः सगोत्राः स्युः समानप्रवरास्तथा ॥
अविवाह्याः सगोत्राः स्युः समानप्रवरास्तथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
परीक्ष्य पुरुषः पुंसत्वे निजैरेवाङ्गलक्षणैः ।
पुमांश्चेदविकल्पेन स कन्यां लब्धुमर्हति ॥
पुमांश्चेदविकल्पेन स कन्यां लब्धुमर्हति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सुबद्धजत्रुजान्वस्थिः सुबद्धांसशिरोरुहः ।
स्थूलधाटास्तनूरूत्वगविलग्नगतिस्वरः ॥
स्थूलधाटास्तनूरूत्वगविलग्नगतिस्वरः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
रेतोऽस्योत्प्लवते नाप्सु ह्यादि मूत्रं च फेनिलम् ।
पुमान् स्याल्लक्षणैरेतैर्विपरीतैस्तु षण्ढकः ॥
पुमान् स्याल्लक्षणैरेतैर्विपरीतैस्तु षण्ढकः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
चतुर्दशविधः शास्त्रे षण्ढो दृष्टो मनीषिभिः ।
चिकित्स्यश्चाचिकित्स्यश्च तेषामुक्तो विधिः क्रमात् ॥
चिकित्स्यश्चाचिकित्स्यश्च तेषामुक्तो विधिः क्रमात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
निसर्गषण्ढो वध्रश्च पक्षषण्ढस्तथैव च ।
अभिशापाद् गुरो रोगाद्देवक्रोधात्तथैव च ॥
अभिशापाद् गुरो रोगाद्देवक्रोधात्तथैव च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ईर्ष्याषण्ढश्च सेव्यश्च वातरेता मुखेभगः ।
आक्षिजो मोघबीजश्च शालीनोऽन्यापतिस्तथा ॥
आक्षिजो मोघबीजश्च शालीनोऽन्यापतिस्तथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तत्राद्यावप्रतीकारौ पक्षाख्यो मासमाचेत् ।
अनुक्रमात्तु यस्यास्य कालः सम्वत्सरः स्मृतः ॥
अनुक्रमात्तु यस्यास्य कालः सम्वत्सरः स्मृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ईर्ष्याषण्ढादयोयेऽन्ये चत्वारः समुदाहृताः ।
त्यक्तव्यास्ते पतितवत् क्षतयोन्या अपि स्त्रियाः ॥
त्यक्तव्यास्ते पतितवत् क्षतयोन्या अपि स्त्रियाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आक्षिप्तमोघबीजाभ्याम् कृतेऽपि पतिकर्मणि ।
पतिरन्यः स्मृतो नार्या वत्सरार्धं प्रतीक्ष्य तु ॥
पतिरन्यः स्मृतो नार्या वत्सरार्धं प्रतीक्ष्य तु ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शालीनस्यापि धृष्टस्त्रीसंयोगाद् भृश्यते ध्वजः ।
तं हीनवेषमन्तस्त्रीवालान्धाभिरुपाचरेत् ॥
तं हीनवेषमन्तस्त्रीवालान्धाभिरुपाचरेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अन्यस्या यो मनुष्यः स्यादमनुष्यः स्वयोजिति ।
लभेत सान्यं भर्तारमेतत् कार्यं प्रजापतेः ॥
लभेत सान्यं भर्तारमेतत् कार्यं प्रजापतेः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अपत्यार्थं स्त्रियः सृष्टाः स्त्रीक्षेत्रं बीजिनो नरः ।
क्षेत्रं बीजवते देयं नाबीजी क्षेत्रमर्हति ॥
क्षेत्रं बीजवते देयं नाबीजी क्षेत्रमर्हति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पिता दद्यात् स्वयं कन्यां भ्राता वाऽनुमते पितुः ।
पितामहो मातुलश्च सकुल्या बान्धवास्तथा ॥
पितामहो मातुलश्च सकुल्या बान्धवास्तथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
माता त्वभाव सर्वेषां प्रकृतौ यदि वर्तते ।
तस्यामप्रकृतिस्थायां दद्युः कन्यां सनाभयः ॥
तस्यामप्रकृतिस्थायां दद्युः कन्यां सनाभयः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यदा तु नैव कश्चित् स्यात् कन्या राजानमाश्रयेत् ।
अनुज्ञया तस्य वरं प्रतीत्य वरयेत् स्वयम् ॥
अनुज्ञया तस्य वरं प्रतीत्य वरयेत् स्वयम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सवर्णमनुरूपं च कुलशीलवयः श्रुतैः ।
सह धर्मं चरेत्तेन प्रजाश्चोत्पादयेत्ततः ॥
सह धर्मं चरेत्तेन प्रजाश्चोत्पादयेत्ततः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
प्रतिगृह्य च यः कन्यां वरो देशान्तरं व्रजेत् ।
त्रीनृतून् समतिक्रम्य कन्यान्यं वरयेद्वरम् ॥
त्रीनृतून् समतिक्रम्य कन्यान्यं वरयेद्वरम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कन्या नर्तुमुपेक्षेत बान्धवेभ्यो निवेदयेत् ।
ते चेन्न दद्युस्तां भर्त्रे ते स्युर्भ्रूणहभिः समाः ॥
ते चेन्न दद्युस्तां भर्त्रे ते स्युर्भ्रूणहभिः समाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यावन्तश्चर्तवस्तस्याः समतीयुः पतिं विना ।
तावत्यो भ्रूणहत्याः स्युस्तस्य यो न ददाति ताम् ॥
तावत्यो भ्रूणहत्याः स्युस्तस्य यो न ददाति ताम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अतोऽप्रवृत्ते रजसि कन्यां दद्यात् पिता सकृत् ।
महदेनः स्पृशेदेनमन्यथैवं विधिः सताम् ॥
महदेनः स्पृशेदेनमन्यथैवं विधिः सताम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सकृदंशो निपतति सकृत् कन्या प्रदीयते ।
सकृदाह ददानीति त्रीण्येतानि सतां सकृत् ॥
सकृदाह ददानीति त्रीण्येतानि सतां सकृत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ब्राह्मादिषु विवाहेषु पञ्चस्वेष विधिः स्मृतः ।
गुणापेक्षं भवेद्दानमासुरादिषु च त्रिषु ॥
गुणापेक्षं भवेद्दानमासुरादिषु च त्रिषु ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कन्यायां दत्तशुल्कायां ज्यायांश्चेद्वर आव्रजेत् ।
धर्मार्थकामसंयुक्तं वाच्यं तत्रानृतं भवेत् ॥
धर्मार्थकामसंयुक्तं वाच्यं तत्रानृतं भवेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नादुष्टां दूषयेत् कन्यां नादुष्टं दूषयेद्वरम् ।
दोषं तु सति नागः स्यादन्योन्यं त्यजतास्तयोः ॥
दोषं तु सति नागः स्यादन्योन्यं त्यजतास्तयोः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
दत्त्वा न्यायेन यः कन्यां वराय न ददाति ताम् ।
अदुष्टश्चेद्वरो राज्ञा स दण्ड्यस्तत्र चौरवत् ॥
अदुष्टश्चेद्वरो राज्ञा स दण्ड्यस्तत्र चौरवत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यस्तु दोषवतीं कन्यामनाख्याय प्रयच्छति ।
तस्य कुर्य्यान्नृपो दण्डं पूर्वसाहसचोदितम् ॥
तस्य कुर्य्यान्नृपो दण्डं पूर्वसाहसचोदितम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अकन्येति तु यः कन्या ब्रूयाद् द्वेषेण मानवः ।
स शतं प्राप्नुयाद्दण्डं तस्या दोषमदर्शयन् ॥
स शतं प्राप्नुयाद्दण्डं तस्या दोषमदर्शयन् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
प्रतिगृह्य तु यः कन्यामदुष्टामुत्सृजेन्नरः ।
स विनेयस्त्वकामोऽपि कन्यां तामेव चोद्वहेत् ॥
स विनेयस्त्वकामोऽपि कन्यां तामेव चोद्वहेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
दीर्घकुत् सितरोगार्ता व्यड़्गा संसृष्टमैथुना ।
धृष्टान्यगतभावा च कन्यादोषाः प्रकीर्तिताः ॥
धृष्टान्यगतभावा च कन्यादोषाः प्रकीर्तिताः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
उन्मत्तः पतितः क्लीव दुर्भगस्त्यक्तबान्धवः ।
कन्यादोषौ च यौ पूर्वावेषं दोषगणो वरे ॥
कन्यादोषौ च यौ पूर्वावेषं दोषगणो वरे ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अष्टौ विवाहा वर्णानां संस्कारार्थं प्रकीर्तिताः ।
ब्राह्मस्तु प्रथमस्तेषां प्राजापत्यस्तथापरः ॥
ब्राह्मस्तु प्रथमस्तेषां प्राजापत्यस्तथापरः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आर्षश्चैव हि दैवश्च गान्धर्वश्चासुरस्तथा ।
राक्षसोऽनन्तरस्तस्मात् पैशाचस्त्वष्टमः स्मृतः ॥
राक्षसोऽनन्तरस्तस्मात् पैशाचस्त्वष्टमः स्मृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सत्कृत्याहूय कन्यां तु दद्यात्ब्राह्मेत्वलङ्कृताम् ।
सह धर्मं चरेत्युक्त्वा प्राजापत्यो विधिः स्मृतः ॥
सह धर्मं चरेत्युक्त्वा प्राजापत्यो विधिः स्मृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वस्त्रगोमिथुनाभ्यां तु विवाहस्त्वार्ष उच्यते ।
अन्तर्वेद्यां तु दैवः स्यादृत्विजे कर्म कुर्वते ॥
अन्तर्वेद्यां तु दैवः स्यादृत्विजे कर्म कुर्वते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
इच्छन्तीमिच्छतः प्राहुर्गान्धर्वं नाम पञ्चमम् ।
विवाहस्त्वासुरो ज्ञेयः शुल्कसंव्यवहारतः ॥
विवाहस्त्वासुरो ज्ञेयः शुल्कसंव्यवहारतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
प्रसह्यहरणादुक्तो विवाहो राक्षसस्तथा ।
सुप्तमत्तोपगमात् पैशाचस्त्वष्टमोऽधमः ॥
सुप्तमत्तोपगमात् पैशाचस्त्वष्टमोऽधमः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
एषां तु धर्म्याश्चत्वारो ब्राह्माद्याः समुदाहृताः ।
साधारणः स्याद् गान्धर्वस्त्रयोऽधर्म्यास्ततः परे ॥
साधारणः स्याद् गान्धर्वस्त्रयोऽधर्म्यास्ततः परे ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
परपूर्वाः स्त्रियस्त्वन्याः सप्त प्रोक्ता यथाक्रमम् ।
पुनर्भूस्त्रिविधा तासां स्वैरिणी तु चतुर्विधा ॥
पुनर्भूस्त्रिविधा तासां स्वैरिणी तु चतुर्विधा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कन्यैवाक्षतयोनिर्या पाणिग्रहणदूषिता ।
पुनर्भूः प्रथमा प्रोक्ता पुनः संस्कारमर्हति ॥
पुनर्भूः प्रथमा प्रोक्ता पुनः संस्कारमर्हति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कौमारं पतिमुत्सृज्य या त्वन्यं पुरुषं श्रिता ।
पुनः पत्युर्गृहमियात् सा द्वितीया प्रकीर्तिता ॥
पुनः पत्युर्गृहमियात् सा द्वितीया प्रकीर्तिता ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
असत्सु देवरेषु स्त्री बान्धवैर्या प्रदीयते ।
सवर्णाय सपिण्डाय सा तृतीया प्रकीर्तिता ॥
सवर्णाय सपिण्डाय सा तृतीया प्रकीर्तिता ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्त्री प्रसूताप्रसूता वा पत्यावेव तु जीवति ।
कामाद्या संश्रेयदन्यं प्रथमा स्वैरिणी तु सा ॥
कामाद्या संश्रेयदन्यं प्रथमा स्वैरिणी तु सा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
मृते भर्तरि या सम्प्राप्तान्देवरादीनपास्य या ।
उपगच्छेत् परं कामात् सा द्वितीया प्रकीर्तिता ॥
उपगच्छेत् परं कामात् सा द्वितीया प्रकीर्तिता ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
प्राप्ता देशाद्धनक्रीता क्षुत्पिपासातुरा च या ।
तवाहमित्युपगता सा तृतीया प्रकीर्तिता ॥
तवाहमित्युपगता सा तृतीया प्रकीर्तिता ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
देशधर्मौ निरपेक्ष्य स्त्री गुरुभिर्या प्रदीयते ।
उत्प्रभसाहसान्यस्मै अन्त्या सा स्वैरिणी स्मृता ॥
उत्प्रभसाहसान्यस्मै अन्त्या सा स्वैरिणी स्मृता ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पुनर्भुवां विधिस्वेष स्वैरिणीनां प्रकीर्तितः ।
पूर्वा पूर्वा जघन्यासां श्रेयसी तूत्तरोत्तरा ॥
पूर्वा पूर्वा जघन्यासां श्रेयसी तूत्तरोत्तरा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अपत्यमुत्पादयितुस्तासां या शुल्कतो हृता ।
अशुल्कोपहृतायां तु क्षेत्रिकस्यैव तत्फलम् ॥
अशुल्कोपहृतायां तु क्षेत्रिकस्यैव तत्फलम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
क्षेत्रिकस्य यदज्ञातं क्षेत्रे बीजं प्रदीयते ।
न तत्र बीजिनां भागः क्षेत्रिकस्यैव तत्फलम् ॥
न तत्र बीजिनां भागः क्षेत्रिकस्यैव तत्फलम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ओघवाताहृतं बीजं क्षेत्रे यस्य प्ररोहति ।
फलभुक्तस्य तत् क्षेत्रं न बीजी फलभाग् भवेत् ॥
फलभुक्तस्य तत् क्षेत्रं न बीजी फलभाग् भवेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
महोक्षो जनयेद्वत्सान्यस्य गोषु व्रजे चरन् ।
तस्य ते यस्य ता गावो मोघं स्यन्दितमार्षभम् ॥
तस्य ते यस्य ता गावो मोघं स्यन्दितमार्षभम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
क्षेत्रिकानुमते बीजं यस्य क्षेत्रे समर्प्यते ।
तदपत्यं द्वयोरेव बीजिक्षेत्रिकयोर्मतम् ॥
तदपत्यं द्वयोरेव बीजिक्षेत्रिकयोर्मतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न स्यात् क्षेत्रं विना सस्यं न च बीजं विनास्ति तत् ।
अतोऽपत्यं द्वयोरिष्टं पितुर्मातुश्च धर्मतः ॥
अतोऽपत्यं द्वयोरिष्टं पितुर्मातुश्च धर्मतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नान्यपत्यं परगृहे संयुक्तस्य स्त्रिया सह ।
दृष्टं सङ्ग्रहणं तज्जैर्नागतायाः स्वयं गृहे ॥
दृष्टं सङ्ग्रहणं तज्जैर्नागतायाः स्वयं गृहे ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अदुष्टत्यक्तदारस्य क्लीबस्य क्षयिकस्य च ।
स्वेच्छयोपेयुषो दारामदोषः साहसे भवेत् ॥
स्वेच्छयोपेयुषो दारामदोषः साहसे भवेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
परस्त्रियां सहाकालेऽदेशे वा भवतोमिथः ।
स्थानसम्भाषणामोदास्त्रयः सङ्ग्रहणक्रमाः ॥
स्थानसम्भाषणामोदास्त्रयः सङ्ग्रहणक्रमाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नदीनां संगमे तीर्थेस्वारामेषु वनेषु च ।
स्त्रीपुंसौ यत्समेयातां तच्च संग्रहणं स्मृतम् ॥
स्त्रीपुंसौ यत्समेयातां तच्च संग्रहणं स्मृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
दूतीप्रस्थापनैर्वापि लेखसम्प्रेषणैरपि ।
अन्यैश्च विविधैर्दोषैर्गाह्यं संग्रहणं बुधैः ॥
अन्यैश्च विविधैर्दोषैर्गाह्यं संग्रहणं बुधैः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्त्रियं स्पृशेददेशे यः स्पृष्टो वा मर्षयेत्तथा ।
परस्परस्यानुमतं सर्वं संग्रहणं स्मृतम् ॥
परस्परस्यानुमतं सर्वं संग्रहणं स्मृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
उपकारक्रिया केलिः स्पर्शो भूषणवाससाम् ।
सहखट्वासनं चैव सर्वं संग्रहणं स्मृतम् ॥
सहखट्वासनं चैव सर्वं संग्रहणं स्मृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पाणौ यश्च निगृह्णीयाद्वेण्यां वस्त्राञ्चलेऽपि वा ।
तिष्ठ तिष्ठेति वा ब्रूयात् सर्वं संग्रहणं स्मृतम् ॥
तिष्ठ तिष्ठेति वा ब्रूयात् सर्वं संग्रहणं स्मृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वस्त्रैराभरणैर्माल्यैः पानैर्भक्ष्यस्तथैव च ।
सम्प्रेष्यमाणैर्गन्धैश्च वेद्यं संग्रहणं बुधैः ॥
सम्प्रेष्यमाणैर्गन्धैश्च वेद्यं संग्रहणं बुधैः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
दर्पाद्वा यदि वा मोहाच्छ्लाघया वा स्वयं वदेत् ।
ममेयं भुक्तपूर्वेति तच्च संग्रहणं स्मृतम् ॥
ममेयं भुक्तपूर्वेति तच्च संग्रहणं स्मृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सजात्यतिशये पुंसां दण्ड उत्तमसाहसः ।
मध्यमस्त्वानुलोम्येन प्रातिलोम्ये प्रमापणम् ॥
मध्यमस्त्वानुलोम्येन प्रातिलोम्ये प्रमापणम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कन्यायामसकामायां द्वयाड्गुलस्यावकर्तनम् ।
उत्तमार्या वधस्त्वेव सर्वं संग्रहणं तथा ॥
उत्तमार्या वधस्त्वेव सर्वं संग्रहणं तथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सकामायां तु कन्यायां सङ्गमे नास्त्स्यतिक्रमः ।
किन्त्वलंकृत्य सत्कृत्य स एवैनां समुद्वहेत् ॥
किन्त्वलंकृत्य सत्कृत्य स एवैनां समुद्वहेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
माता मातृष्वसा श्वश्रूर्मातुलानी पितृष्वसा ।
पितृव्यसखिशिष्यस्त्री भगिनी तत्सखी स्नुषा ॥
पितृव्यसखिशिष्यस्त्री भगिनी तत्सखी स्नुषा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
दुहिताऽऽचार्यभार्या च सगोत्रा शरणागता ।
राज्ञी प्रव्रजिता धात्री साध्वी वर्णोत्तमा च या ॥
राज्ञी प्रव्रजिता धात्री साध्वी वर्णोत्तमा च या ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
असामान्यतमां गत्वा गुरुतल्पग उच्यते ।
शिश्नस्योत्कर्तनं तस्य नान्यो दण्डो विधीयते ॥
शिश्नस्योत्कर्तनं तस्य नान्यो दण्डो विधीयते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पशुयोनावतिक्रामन् विनेयः स दमं शतम् ।
मध्यमं साहसं गोषु तदेवान्त्यावसायिषु ॥
मध्यमं साहसं गोषु तदेवान्त्यावसायिषु ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अगम्यागामिनश्चाति दण्डो राज्ञा प्रचोदितः ।
प्रायश्चित्तविधानं तु पापानां स्याद् विशोधनम् ॥
प्रायश्चित्तविधानं तु पापानां स्याद् विशोधनम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्वैरिण्यब्राह्मणी वेश्या दासी निष्कासिनी च या ।
गम्याः स्युरानुलोम्येन स्त्रियो न प्रतिलोमतः ॥
गम्याः स्युरानुलोम्येन स्त्रियो न प्रतिलोमतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आस्वेव तु भुजिष्यासु दोषः स्यात् परदारवत् ।
गम्या अपि हि नौपेया यत्ताः परपरिग्रहाः ॥
गम्या अपि हि नौपेया यत्ताः परपरिग्रहाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अनुत्पन्नप्रजायास्तु पतिः प्रेयाद् यदि स्त्रियाः ।
नियुक्ता गुरुभिर्गच्छेद्देवरं पुत्र काम्यया ॥
नियुक्ता गुरुभिर्गच्छेद्देवरं पुत्र काम्यया ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स च तां प्रतिपद्येत तथैव पुत्रजन्मतः ।
पुत्रे जाते निवर्तेत संकरः स्यादतोऽन्यथा ॥
पुत्रे जाते निवर्तेत संकरः स्यादतोऽन्यथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
घृतेनाभ्यज्य गात्राणि तैलेनाविकृतेन वा ।
मुखान्मुखं परिहरन् गात्रैर्गात्राण्यसंस्पृशन् ॥
मुखान्मुखं परिहरन् गात्रैर्गात्राण्यसंस्पृशन् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कुले तदवशेषे हि सन्तानार्थं न कामतः ।
स्त्रियं पुत्रवतीं वन्द्यां नीरजस्कामनिच्छन्तीम् ॥
स्त्रियं पुत्रवतीं वन्द्यां नीरजस्कामनिच्छन्तीम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न गच्छेद् गर्भिणीं निन्द्यामनियुक्तां च बन्धुभिः ।
अनियुक्ता तु या नारी देवराज्जनयेत सुतम् ॥
अनियुक्ता तु या नारी देवराज्जनयेत सुतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
जारजातमरिक्थीयं तमाहुर्ब्रह्मवादिनः ।
तथानियुक्तो यो भार्यां यवीयाज्ज्यायसो व्रजेत् ॥
तथानियुक्तो यो भार्यां यवीयाज्ज्यायसो व्रजेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यवीयसो वा यो ज्यायानुभौ तौ गुरुतल्पगौ ।
नियुक्तौ गुरुभिर्गच्छेदनुशिष्यात् स्त्रियं च सः ॥
नियुक्तौ गुरुभिर्गच्छेदनुशिष्यात् स्त्रियं च सः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पूर्वोक्तेन विधिनेन स्नुषां पुंसवने शुचिः ।
सकृदागर्भाधानाद्वा कृते गर्भे तथैव सा ॥
सकृदागर्भाधानाद्वा कृते गर्भे तथैव सा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अतोऽन्यथा वर्तमानः पुमान् स्त्री वापि कामतः ।
विनोयौ सुभृशं राज्ञा विप्लवः स्यादतोऽन्यथा ॥
विनोयौ सुभृशं राज्ञा विप्लवः स्यादतोऽन्यथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ईर्ष्यासूयसमुत्थे तु सम्बन्धे रागहेतुके ।
दम्पती विवदीयातां न ज्ञातिषु न राजनि ॥
दम्पती विवदीयातां न ज्ञातिषु न राजनि ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अन्योन्यं त्यजतोरागः स्यादन्योन्यविरुद्धयोः ।
स्त्रीपुंसयोर्निगूढाया व्यभिचारादृते स्त्रियाः ॥
स्त्रीपुंसयोर्निगूढाया व्यभिचारादृते स्त्रियाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
व्यभिचारे स्त्रियां मौण्ड्यमधः शयनमेव च ।
कदन्नं वा कुवासश्च कर्म चावस्करोञ्झनम् ॥
कदन्नं वा कुवासश्च कर्म चावस्करोञ्झनम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्त्रीधनभ्रष्टसर्वस्वां गर्भविस्रंसिनी तथा ।भर्तुश्च वधमिच्छन्तीं स्त्रियं निर्वासयेत् पुरात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अनर्थशीलां सततं तथैवाप्रियवादिनीम् ।
पूर्वाशिनीं च या भर्तुः क्षिप्रं निर्वासयेद् गृहात् ॥
पूर्वाशिनीं च या भर्तुः क्षिप्रं निर्वासयेद् गृहात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वन्ध्यां स्त्रीजननीं निन्द्यां प्रतिकुलां च सर्वदा ।
कामतो नाभिनन्देत कुर्वन्नेवं स दोषभाक् ॥
कामतो नाभिनन्देत कुर्वन्नेवं स दोषभाक् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अनुकूलामवाग्दुष्टा दक्षां साध्वीं प्रजावतीम् ।
त्यजन् भार्यामवस्थाप्यो राज्ञा दण्डेन भूयसा ॥
त्यजन् भार्यामवस्थाप्यो राज्ञा दण्डेन भूयसा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अज्ञातदोषेणोढा या निर्दोषा नान्यमाश्रिता ।
बन्धुभिः साभियोक्तव्या निर्बन्धः स्वयमाश्रयेत् ॥
बन्धुभिः साभियोक्तव्या निर्बन्धः स्वयमाश्रयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नष्टे मृते प्रव्रजिते क्लीवे च पतिते पतौ ।
पञ्चस्वापत्सु नारीणां पतिरन्यो विधीयते ॥
पञ्चस्वापत्सु नारीणां पतिरन्यो विधीयते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अष्टौ वर्षाण्युदीक्षेत ब्राह्मणी प्रोषितं पतिम् ।
अप्रसूता तु चत्वारि परतोऽन्यं समाश्रयेत् ॥
अप्रसूता तु चत्वारि परतोऽन्यं समाश्रयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
क्षत्रिया षट् समास्तिष्ठेदप्रसूता समात्रयम् ।
वैश्या प्रसूता चत्वारि द्वे वर्षेत्वितरा वसेत् ॥
वैश्या प्रसूता चत्वारि द्वे वर्षेत्वितरा वसेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न शूद्रायाः स्मृतः कालो एष प्रोषितयोषिताम् ।
जीवति श्रूयमाणे तु स्यादेष द्विगुणो विधिः ॥
जीवति श्रूयमाणे तु स्यादेष द्विगुणो विधिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अप्रवृत्तौ तु भूतानां सृष्टिरेषा प्रजापतेः ।
अतोऽन्यगमने स्त्रीणामेष दोषो न विद्यते ॥
अतोऽन्यगमने स्त्रीणामेष दोषो न विद्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आनुलोम्येन वर्णानां यज्जन्म स विधिः स्मृतः ।
प्रातिलोम्येन यज्जन्म स ज्ञेयो वर्णसंकरः ॥
प्रातिलोम्येन यज्जन्म स ज्ञेयो वर्णसंकरः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अन्नतरः स्मृतः पुत्रः एवं एकान्तरस्तथा ।
द्व्यन्तरश्चानुलोम्येन तथैव प्रतिलोमतः ॥
द्व्यन्तरश्चानुलोम्येन तथैव प्रतिलोमतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अतः पारशवश्चैव निषादश्चानुलोमतः ।
अम्बष्ठो मागधश्चैव क्षत्ता च क्षत्रियात्मजः ॥
अम्बष्ठो मागधश्चैव क्षत्ता च क्षत्रियात्मजः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आनुलोम्येन तत्रैका द्वौ ज्ञेयौ प्रतिलोमतः ।
क्षत्राद्याः प्रतिलोमाः स्युरनुलोमास्विमे स्मृताः ॥
क्षत्राद्याः प्रतिलोमाः स्युरनुलोमास्विमे स्मृताः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ससंकराः श्वपाकाघास्तेषां त्रिःसप्त वै मताः ।
सवर्णो ब्राह्मणोपुत्रः क्षत्रियायामनन्तरः ॥
सवर्णो ब्राह्मणोपुत्रः क्षत्रियायामनन्तरः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अम्बष्ठोग्रौ तथा पुत्रावेवं क्षत्रियवैश्ययोः ।
एकान्तरस्तु चाम्बष्ठो वैश्यायां ब्राह्मणात् सुतः ॥
एकान्तरस्तु चाम्बष्ठो वैश्यायां ब्राह्मणात् सुतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शूद्रायां क्षत्रियात्तद्वन्निषादो नाम जायते ।
शूद्रा पारशवं सूते ब्राह्मणाद्वयन्तरं सुतम् ॥
शूद्रा पारशवं सूते ब्राह्मणाद्वयन्तरं सुतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आनुलोम्येन वर्णानां पुत्रा ह्येते प्रकीर्तिताः।
सूतश्च मागधश्चैव सुतावायोगवस्तथा ॥
सूतश्च मागधश्चैव सुतावायोगवस्तथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
प्रातिलोम्येन वर्णानां क्षत्तृवैदेहकावपि ।
अनन्तरः स्मृतः सूतो ब्राह्मण्यां क्षत्रियात् सुतः ॥
अनन्तरः स्मृतः सूतो ब्राह्मण्यां क्षत्रियात् सुतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
मागधायोगवौ तद्वद् द्वौ पुत्रौ वैश्यशूद्रयोः ।
ब्राह्मण्येकान्तरं वैश्यात् सूते वैदेहकं सुतम् ॥
ब्राह्मण्येकान्तरं वैश्यात् सूते वैदेहकं सुतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
क्षत्तारं क्षत्रिया शूद्रात् पुत्रमेकान्तरं तथा ।
द्व्यन्तरः प्रातिलोम्येन पापिष्ठः सङ्करे सति ॥
द्व्यन्तरः प्रातिलोम्येन पापिष्ठः सङ्करे सति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | स्त्रीपुसंयोगः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
चाण्डालो जायते शूद्राद् ब्राह्मणी यत्र मुह्यति ।
तस्माद्राज्ञा विशेषेण स्त्रियो रक्ष्यास्तु सङ्करात् ॥
तस्माद्राज्ञा विशेषेण स्त्रियो रक्ष्यास्तु सङ्करात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
विभागोऽर्थस्य पित्र्यस्य पुत्रैर्यत्र प्रकल्प्यते ।
दायभाग इति प्रोक्तं तद्विवादपदं बुधैः ॥
दायभाग इति प्रोक्तं तद्विवादपदं बुधैः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पितर्यूर्ध्वं गते पुत्रा विभजेरन्धनं पितुः ।
मातुर्दुहितरोऽभावे दुहितृणां तदन्वयः ॥
मातुर्दुहितरोऽभावे दुहितृणां तदन्वयः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
मातुर्निवृत्ते रजसि दत्तासु भगिनीषु च ।
निवृत्ते वापि रमणे पितर्युपरतस्पृहे ॥
निवृत्ते वापि रमणे पितर्युपरतस्पृहे ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पितैव वा स्वयं पुत्रान्विभजेद्वयसि स्थितः ।
ज्येष्ठं श्रेष्ठभागेन यथा वास्य मतिर्भवेत् ॥
ज्येष्ठं श्रेष्ठभागेन यथा वास्य मतिर्भवेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
विभृयाद्वेच्छतः सर्वान् ज्येष्ठो भ्राता यथा पिता ।
भ्राता शक्तः कनिष्ठो वा शक्त्यपेक्षाः कुले श्रियः ॥
भ्राता शक्तः कनिष्ठो वा शक्त्यपेक्षाः कुले श्रियः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शौर्यभार्याधने चोभे यच्च विद्याधनं भवेत् ।
त्रीण्येतान्यविभाज्यानि प्रसादी यश्च पैतृकः ॥
त्रीण्येतान्यविभाज्यानि प्रसादी यश्च पैतृकः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
मात्रा च स्वधनं दत्तं यस्मै स्यात् प्रीतिपूर्वकम् ।
तस्याप्येष विधिर्दृष्टो मातापि हि यथा पिता ॥
तस्याप्येष विधिर्दृष्टो मातापि हि यथा पिता ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
मध्यग्न्यध्यावहनिकं भर्तुदायस्तथैव च ।
भ्रातृमातृपितृप्राप्तं षड्विधं स्त्रीधनं स्मृतम् ॥
भ्रातृमातृपितृप्राप्तं षड्विधं स्त्रीधनं स्मृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्त्रीधनं तदपत्यानां भर्तुगाम्यप्रजासु तु ।
ब्राह्मादिषु चतुष्वाहः पितृगामीतरेषु च ॥
ब्राह्मादिषु चतुष्वाहः पितृगामीतरेषु च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कुटुम्बं विभृयाद् भ्रातुर्यो विद्यामधिगच्छतः ।
भागं विद्याधनात्तस्मात् स लभेताश्रुतोऽपि सन् ॥
भागं विद्याधनात्तस्मात् स लभेताश्रुतोऽपि सन् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वैद्योऽवैद्याय नाकामो दद्यादंशं स्वतो धनात् ।
पित्र्यं द्रव्यं समाश्रित्य न चेत्तेन तदाहृतम् ॥
पित्र्यं द्रव्यं समाश्रित्य न चेत्तेन तदाहृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
द्वावंशौ प्रतिपद्येत विभजन्नात्मनः पिता ।
समांशभागिनी माता पुत्राणां स्यान्मृते पतौ ॥
समांशभागिनी माता पुत्राणां स्यान्मृते पतौ ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ज्येष्ठायांशोऽधिको देयः कनिष्ठायावरः स्मृतः ।
समांशभाजः शेषाः स्युरदत्ता भगिनी तथा ॥
समांशभाजः शेषाः स्युरदत्ता भगिनी तथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
क्षेत्रजेष्वपि पुत्रेषु तद्वज्जातेषु धर्मतः ।
वर्णावरेष्वंशहानिरूढाजातेष्वनुक्रमात् ॥
वर्णावरेष्वंशहानिरूढाजातेष्वनुक्रमात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पित्रैव तु विभक्ता ये हीनाधिकसमैर्धनैः ।
तेषां स एव धर्मः स्यात् सर्वस्य हि पिता प्रभुः ॥
तेषां स एव धर्मः स्यात् सर्वस्य हि पिता प्रभुः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
व्याधितः कुपितश्चैव विषयासक्तमानसः ।
अन्यथाशास्त्रकारौ च न विभागो पिता प्रभुः ॥
अन्यथाशास्त्रकारौ च न विभागो पिता प्रभुः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कानीनश्च सहोढश्च गूढायां यश्च जायते ।
तेषां वोढा पिता श्रेयस्ते च भागहराः स्मृताः ॥
तेषां वोढा पिता श्रेयस्ते च भागहराः स्मृताः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अज्ञातपितृको यश्च कानीनोऽनूढमातृकः ।
मातामहाय दद्यात् स पिण्डं रिक्थं हरेत च ॥
मातामहाय दद्यात् स पिण्डं रिक्थं हरेत च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
जाता ये त्वनियुक्तायामेकेन बहुभिस्तथा ।
अरिक्थभाजः सर्वे स्युर्बीजिनामेव ते सुताः ॥
अरिक्थभाजः सर्वे स्युर्बीजिनामेव ते सुताः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
दद्युस्ते बीजिने पिण्डं माता चेच्छुल्कतोहृता ।
अशुल्कोपगतायां तु पिण्डदा वोढुरेव ते ॥
अशुल्कोपगतायां तु पिण्डदा वोढुरेव ते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पितृद्विट् पतितः षण्ढो यश्च स्यादौपपातिकः ।
औरसा अपि नैतेंऽशं लभेरन् क्षेत्रजाः कुतः ॥
औरसा अपि नैतेंऽशं लभेरन् क्षेत्रजाः कुतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
दीर्घतीव्रामयग्रस्ता जडोन्मत्तान्धपङ्गवः ।
भर्तव्याः स्युः कुले चैते तत्पुत्रास्त्वंशभागिनः ॥
भर्तव्याः स्युः कुले चैते तत्पुत्रास्त्वंशभागिनः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
द्विरामुष्यायणा दद्युर्द्वाभ्यां पिण्डोदके पृथक् ।
रिक्थादर्धं समादद्युर्बीजिक्षेत्रिकयोस्तथा ॥
रिक्थादर्धं समादद्युर्बीजिक्षेत्रिकयोस्तथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
संसृष्टानां तु यो भागस्तेषामेव स इष्यते ।
अनपत्योंऽशभाग्योऽपि निर्बीजिष्वतरानियात् ॥
अनपत्योंऽशभाग्योऽपि निर्बीजिष्वतरानियात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
भ्रातृणामप्रजाः प्रेयात् कश्चिच्चेत् प्रव्रजेत् वा ।
विभजेयुर्धनं तस्य शेषास्तु स्त्रीधनं विना ॥
विभजेयुर्धनं तस्य शेषास्तु स्त्रीधनं विना ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
भरणम् चास्य कुर्वीरन् स्त्रीणामाजीवितक्षयात् ।
रक्षन्ति शय्यां भर्तुश्चेदाच्छिन्द्युरितरासु च ॥
रक्षन्ति शय्यां भर्तुश्चेदाच्छिन्द्युरितरासु च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
या तस्य दुहिता तस्याः पित्र्येंऽशो भरणे मतः ।
वासंस्कारं भजेरंस्तां परतो विभृयात् पतिः ॥
वासंस्कारं भजेरंस्तां परतो विभृयात् पतिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
मृते भर्तर्यपुत्रायाः पतिपक्षः प्रभुः स्त्रियाः ।
विनियोगात्मरक्षासु भरणे च स ईश्वरः ॥
विनियोगात्मरक्षासु भरणे च स ईश्वरः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
परिक्षीणे पतिकुले निर्मनुष्ये निराश्रये ।
तत्सपिण्डेषु वासत्सु पितृपक्षः प्रभुः स्त्रियाः ॥
तत्सपिण्डेषु वासत्सु पितृपक्षः प्रभुः स्त्रियाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्वातन्त्र्याद्धि प्रणश्यन्ति कुले जाता अपि स्त्रियः ।
अस्वातन्त्र्यमतस्तासां प्रजापतिरकल्पयत् ॥
अस्वातन्त्र्यमतस्तासां प्रजापतिरकल्पयत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने ।
पुत्रास्तु स्थविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥
पुत्रास्तु स्थविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यच्छिष्टं पितृदायेभ्यो दत्त्वर्णं पैतृकं च यत् ।
भ्रातृभिस्तद्विभक्तव्यमनृणी न स्याद्यथा पिता ॥
भ्रातृभिस्तद्विभक्तव्यमनृणी न स्याद्यथा पिता ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
येषां तु न कृताः पित्रा संस्कारविधयः क्रमात् ।
कर्तव्या भ्रातृभिस्तेषां पैतृकादेव ते धनात् ॥
कर्तव्या भ्रातृभिस्तेषां पैतृकादेव ते धनात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अविद्यमाने पित्र्यर्थे स्वांशादुद्धृत्य वा पुनः ।
अवश्यकार्याः संस्कारा भ्रातॄणां पूर्वसंस्कृतैः ॥
अवश्यकार्याः संस्कारा भ्रातॄणां पूर्वसंस्कृतैः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कुटुम्बार्थेषु यश्चोक्तस्तत्कार्यं कुरुते च यः ।
भ्रातृभिर्भरणीयोऽसौ ग्रासाछादनवाहनैः ॥
भ्रातृभिर्भरणीयोऽसौ ग्रासाछादनवाहनैः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
विभागधर्मसन्देहे दायादानां विनिर्णयः ।
ज्ञातिभिर्भागलेख्यैश्च पृथक्कार्यप्रवर्तनात् ॥
ज्ञातिभिर्भागलेख्यैश्च पृथक्कार्यप्रवर्तनात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
भ्रातॄणामविभक्तानामेको धर्मः प्रवर्तते ।
विभागे सति धर्मो हि तेषां भवेत् पृथक् पृथक् ॥
विभागे सति धर्मो हि तेषां भवेत् पृथक् पृथक् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
दानग्रहणपश्वन्नगृहक्षेत्रपरिग्रहाः ।
विभक्तानां पृथग् ज्ञेयाः पाकधर्मागमव्ययाः ॥
विभक्तानां पृथग् ज्ञेयाः पाकधर्मागमव्ययाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
साक्षित्वं प्रातिभाव्यं च दानं ग्रहणमेव च ।
विभक्ता भ्रातरः कुर्युर्नाविभक्ताः परस्परम् ॥
विभक्ता भ्रातरः कुर्युर्नाविभक्ताः परस्परम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
येषामेताः क्रिया लोके प्रवर्तन्ते स्वरिक्थिनाम् ।
विभक्ता भ्रातरस्ते तु विज्ञेया इति निश्चयः ॥
विभक्ता भ्रातरस्ते तु विज्ञेया इति निश्चयः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वसेयुर्ये दशाब्दानि पृथग्धर्माः पृथक् क्रियाः ।
विभक्ता भ्रातरस्ते तु विज्ञेया इति निश्चयः ॥
विभक्ता भ्रातरस्ते तु विज्ञेया इति निश्चयः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यद्येकजाता बहवः पृथग्धर्माः पृथक् क्रियाः ।
पृथक्कर्मगुणोपेता न ते कृत्येषु सम्मताः ॥
पृथक्कर्मगुणोपेता न ते कृत्येषु सम्मताः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्वान्भागान्यदि दद्युस्ते विक्रीणीरन्नथापि वा ।
कुर्युर्यथेष्टं तत् सर्वमीशास्ते स्वधनस्य तु ॥
कुर्युर्यथेष्टं तत् सर्वमीशास्ते स्वधनस्य तु ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ऊर्ध्वं विभागाज्जातस्तु पित्र्येमेव हरेद्धनम् ।
संसृष्टास्तेन वा ये स्युर्विभजेरन्निति स्थितिः ॥
संसृष्टास्तेन वा ये स्युर्विभजेरन्निति स्थितिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
औरसः क्षेत्रजश्चैव पुत्रिकापुत्र एव च ।
कानीनश्च सहोढश्च गूढोत्पन्नस्तथैव च ॥
कानीनश्च सहोढश्च गूढोत्पन्नस्तथैव च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पौनर्भवोऽपविद्धश्च लब्धः क्रीतः कृतकस्तथा ।
स्वयं चोपगतः पुत्रा द्वादशैष उदाहृताः ॥
स्वयं चोपगतः पुत्रा द्वादशैष उदाहृताः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
एषां षड् बन्धुदायादाः षडदायादबान्धवाः ।
पूर्वः पूर्वः स्मृतः श्रेयाज्जघन्यो यो य उत्तरः ॥
पूर्वः पूर्वः स्मृतः श्रेयाज्जघन्यो यो य उत्तरः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
छिन्नभागे गृहक्षेत्रे सन्देहे यत्र जायते ।
लेख्येन भोगविद्भिर्वा साक्षिभिर्वा समाहरेत् ॥
लेख्येन भोगविद्भिर्वा साक्षिभिर्वा समाहरेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
क्रमाद्धोते प्रपद्येरन्मृते पितरि वा धनम् ।
ज्यायसो ज्यायसोऽलाभे कनीयान्नृक्थमर्हति ॥
ज्यायसो ज्यायसोऽलाभे कनीयान्नृक्थमर्हति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पुत्राभावे तु दुहितातुल्यसन्तानकारणात् ।
पुत्रश्च दुहिता चोभौ पितुः सन्तानकारकौ ॥
पुत्रश्च दुहिता चोभौ पितुः सन्तानकारकौ ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अभावे तु दुहितॄणां सकुल्या बान्धवास्ततः ।
ततः सजातिः सर्वेषामभावे राजगामि तत् ॥
ततः सजातिः सर्वेषामभावे राजगामि तत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | दायभागः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अन्यत्र ब्राह्मणेभ्यः स्याद्राजा धर्मपरायणः ।
तत् स्त्रीभ्यो जीवनं दद्यादेष दायविधिः स्मृतः ॥
तत् स्त्रीभ्यो जीवनं दद्यादेष दायविधिः स्मृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सहसा क्रियते कर्म यत्किञ्चिद्बलदर्पितैः ।
तत् साहसमिति प्रोक्तं सहो बलमिहोच्यते ॥
तत् साहसमिति प्रोक्तं सहो बलमिहोच्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
मनुष्यमारणं स्तेयं परदाराभिमर्शनम् ।
पारुष्यं द्विविधं ज्ञेयं साहसं च चतुर्विधम् ॥
पारुष्यं द्विविधं ज्ञेयं साहसं च चतुर्विधम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तत् पुनस्त्रिविधं ज्ञेयं प्रथमं मध्यमं तथा ।
उत्तमं चेति शास्त्रेषु तस्योक्तं लक्षणं पृथक् ॥
उत्तमं चेति शास्त्रेषु तस्योक्तं लक्षणं पृथक् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
फलमूलोदकादीनां क्षेत्रोपकरणस्य च ।
भङ्गाक्षेपावमर्दाद्यैः प्रथमं साहसं स्मृतम् ॥
भङ्गाक्षेपावमर्दाद्यैः प्रथमं साहसं स्मृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
बासः पश्वन्नपानानां गृहोपकरणस्य च ।
एतेनैव प्रकारेण मध्यमं साहसं स्मृतम् ॥
एतेनैव प्रकारेण मध्यमं साहसं स्मृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
व्यापादो विषशस्त्राद्यैः परदारप्रधर्षणम् ।
प्राणोपरोधि यच् चान्यदुक्तमुत्तमसाहसम् ॥
प्राणोपरोधि यच् चान्यदुक्तमुत्तमसाहसम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तस्य दण्डः क्रियापेक्षः प्रथमस्य शतावरः ।
मध्यमस्य तु शास्त्रज्ञैर्ज्ञेयः पञ्चशतावरः ॥
मध्यमस्य तु शास्त्रज्ञैर्ज्ञेयः पञ्चशतावरः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
उत्तमे साहसे दण्डः सहस्रावर इष्यते ।
वधः सर्वस्वहरणं पुरान्निर्वासनाङ्कने ।
तदङ्गच्छेद इत्युक्तो दण्ड उत्तमसाहसे ॥
वधः सर्वस्वहरणं पुरान्निर्वासनाङ्कने ।
तदङ्गच्छेद इत्युक्तो दण्ड उत्तमसाहसे ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अविशेषेण सर्वेषामेष दण्डविधिः स्मृतः ।
वधादृते ब्राह्मणस्य न वधं ब्राह्मणोऽर्हति ॥
वधादृते ब्राह्मणस्य न वधं ब्राह्मणोऽर्हति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शिरसौ मुण्डनं दण्डस्तस्य निर्वासनं पुरात् ।
ललाटे चाभिशस्ताङ्कः प्रयाणं गर्दभेन च ॥
ललाटे चाभिशस्ताङ्कः प्रयाणं गर्दभेन च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्यातां संव्यवहार्यो तौ धृतदण्डौ तु पूर्वयोः ।
धृतदण्डोऽप्यसम्भाष्यो ज्ञेय उत्तमसाहसे ॥
धृतदण्डोऽप्यसम्भाष्यो ज्ञेय उत्तमसाहसे ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तस्यैव भेदः स्तेयं स्याद्विशेषस्तत्र चोच्यते ।
आधिः साहसमाक्रम्य स्तेयमाधिश्छलेन तु ॥
आधिः साहसमाक्रम्य स्तेयमाधिश्छलेन तु ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तदपि त्रिविधं प्रोक्तं द्रव्यापेक्षं मनीषिभिः ।
क्षुद्रमध्योत्तमानां तु द्रव्याणामपकर्षणात् ॥
क्षुद्रमध्योत्तमानां तु द्रव्याणामपकर्षणात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
मृद्भाण्डासनखट्वास्थिदारुचर्मतृणादि यत् ।
शमीधान्यम् कृतान्नं क्षुद्रद्रव्यमुदाहृतम् ॥
शमीधान्यम् कृतान्नं क्षुद्रद्रव्यमुदाहृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वासः कौशेयवर्जं च गोवर्जं पशवस्तथा ।
हिरण्यवर्जं लोहं च मध्यं ब्रीहिजवा अपि ॥
हिरण्यवर्जं लोहं च मध्यं ब्रीहिजवा अपि ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
हिरण्यरत्नकौशेयस्त्रीपुङ्गोगजवाजिनः ।
देवब्राह्मणराज्ञां च विज्ञेयम् द्रव्यमुत्तमम् ॥
देवब्राह्मणराज्ञां च विज्ञेयम् द्रव्यमुत्तमम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
उपायैर्विविधैः सर्वैः कल्पयित्वापकर्षणम् ।
सुप्तप्रमत्तमत्तेभ्यः स्तेयमाहुर्मनीषिणः ॥
सुप्तप्रमत्तमत्तेभ्यः स्तेयमाहुर्मनीषिणः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सहोढग्रहणात् स्तेयं होढेमत्युपभोगतः ।
शङ्का त्वसज्जनैकत्वादन्यायव्ययतस्तथा ॥
शङ्का त्वसज्जनैकत्वादन्यायव्ययतस्तथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
भक्तावकाशदातारः स्तेनानां ये प्रसर्पताम् ।
शक्ताश्च य उपेक्षन्ते तेऽपि तद्दोषभागिनः ॥
शक्ताश्च य उपेक्षन्ते तेऽपि तद्दोषभागिनः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
उत्क्रोशतां जनानां च ह्रियमाणे धने तथा ।
श्रुत्वा ये नाभिधावन्ति तेऽपि तद्दोषभागिनः ॥
श्रुत्वा ये नाभिधावन्ति तेऽपि तद्दोषभागिनः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
साहसेषु य एवोक्त स्त्रीषु दण्डो मनीषिभिः ।
स एव दण्डः स्तेयेऽपि द्रव्येषु त्रिष्वनुक्रमात् ॥
स एव दण्डः स्तेयेऽपि द्रव्येषु त्रिष्वनुक्रमात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
गवादिषु प्रणष्टेषु द्रव्येष्वपहृतेषु वा ।
पदस्यान्वेषणं कुर्युरामूलात्तद्विदो जनाः ॥
पदस्यान्वेषणं कुर्युरामूलात्तद्विदो जनाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ग्रामे व्रजे विविक्ते वा यत्र सन्निपतेत् पदम् ।
वोढव्यं तद् भवेत्तेन न चेत् सोऽन्यत्र तन्नयेत् ॥
वोढव्यं तद् भवेत्तेन न चेत् सोऽन्यत्र तन्नयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पदे प्रमूढे भग्ने वा विषमत्वाज्जनान्तिके ।
यस्त्वासन्नतरो ग्रामो व्रजो वा तत्र पातयेत् ॥
यस्त्वासन्नतरो ग्रामो व्रजो वा तत्र पातयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
समेऽध्वनि द्वयोर्यत्र तेन प्रायोऽशुचिर्जनः ।
पूर्वापदाधैर्दृष्टा वा संसृष्टा वा दुरात्मभिः ॥
पूर्वापदाधैर्दृष्टा वा संसृष्टा वा दुरात्मभिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ग्रामेष्वन्वेषणं कुर्युश्चण्डालवधिकादयः ।
रात्रिसञ्चारिणो ये च बहिः कुर्युर्बहिश्चराः ॥
रात्रिसञ्चारिणो ये च बहिः कुर्युर्बहिश्चराः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | साहसं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्तेनेष्वलभ्यमानेषु राजा दद्यात् स्वकाद् गृहात् ।
उपेक्षमाणो ह्येवस्वी धर्मादर्थाच्च हीयते ॥
उपेक्षमाणो ह्येवस्वी धर्मादर्थाच्च हीयते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
देशजातिकुलादीनामाक्रोशन्यङ्गसंयुतम् ।
यद्वचः प्रतिकूलार्थं वाक्पारुष्यं तदुच्यते ॥
यद्वचः प्रतिकूलार्थं वाक्पारुष्यं तदुच्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
निष्ठुराश्लीलतीव्रत्वात्तदपि त्रिविधं स्मृतम् ।
गौरवानुक्रमात्तस्य दण्डोऽप्यत्र क्रमाद् गुरुः ॥
गौरवानुक्रमात्तस्य दण्डोऽप्यत्र क्रमाद् गुरुः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
साक्षेपं निष्ठुरं ज्ञेयमश्लीलन्यङ्गसंयुतम् ।
पातनीयैरुपक्रोशैस्तीव्रमाहुर्मनीषिणः ॥
पातनीयैरुपक्रोशैस्तीव्रमाहुर्मनीषिणः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
परगात्रेस्वभिद्रोहो हस्तपादायुधादिभिः ।
भस्मादीनामुपक्षेपैर्दण्डपारुष्यमुच्यते ॥
भस्मादीनामुपक्षेपैर्दण्डपारुष्यमुच्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तस्यापि दृष्टं त्रैविध्यं मृदुमध्योत्तमं क्रमात् ।
अवगोरण निःशङ्कपातनक्षतदर्शनैः ॥
अवगोरण निःशङ्कपातनक्षतदर्शनैः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
हीनमध्योत्तमानां तु द्रव्याणामपकर्षणात् ।
त्रीण्येव साहसान्याहुस्तत्र कण्टकशोधनम् ॥
त्रीण्येव साहसान्याहुस्तत्र कण्टकशोधनम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
विधिः पञ्चविधस्तूक्त एतयोरुभयोरपि ।
विशुद्धिर्दण्डभाक्त्वं य तत्र संवध्यते यथा ॥
विशुद्धिर्दण्डभाक्त्वं य तत्र संवध्यते यथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पारुष्यदोषावृतयोर्युगपत्सम्प्रवृत्तयोः ।
विशेषश्चेन्न दृश्येत्तं विनयः स्यात् समस्तयोः ॥
विशेषश्चेन्न दृश्येत्तं विनयः स्यात् समस्तयोः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पूर्वमाक्षारयेद् यस्तु नियतं स्यात् स दोषभाक् ।
पश्चाद् यः सोऽप्यसत्कारी पूर्वे तु विनयो गुरुः ॥
पश्चाद् यः सोऽप्यसत्कारी पूर्वे तु विनयो गुरुः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
द्वयोरापन्नयोस्तुल्यमनुबध्नाति यः पुनः ।
स तयोर्दण्डमाप्नोति पूर्वो वा यदि वोत्तरः ॥
स तयोर्दण्डमाप्नोति पूर्वो वा यदि वोत्तरः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
श्वपाकमेदचाण्डालव्यड़्गेषु वधवृत्तिषु ।
हस्तिपव्रात्यदारेषु गुर्वाचार्यातिगेषु च ॥
हस्तिपव्रात्यदारेषु गुर्वाचार्यातिगेषु च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
मर्यादातिक्रमे सद्यो घात एवानुशासनम् ।
नय तद्दण्डपारुष्ये स्तेयमाहुर्मनीषिणः ॥
नय तद्दण्डपारुष्ये स्तेयमाहुर्मनीषिणः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यमेव ह्यतिवर्त्तेत नीचः सन्तं जनं नृषु ।
स एव विनयं कुर्यान्न तद्विनयभाग् नृपः ॥
स एव विनयं कुर्यान्न तद्विनयभाग् नृपः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
मला ह्येते मनुष्येषु धनमेषां मलात्मकम् ।
अपि तान् घातयेद्राजा नार्थदण्डेन दण्डयेत् ॥
अपि तान् घातयेद्राजा नार्थदण्डेन दण्डयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शतं ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्रियो दण्डमर्हति ।
वैश्योऽध्यर्धं शतं द्वे वा शूद्रस्तु वधमर्हति ॥
वैश्योऽध्यर्धं शतं द्वे वा शूद्रस्तु वधमर्हति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पञ्चाशद् ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने ।
वैश्ये स्यादर्धपञ्चाशच्छूद्रे द्वादशको दमः ॥
वैश्ये स्यादर्धपञ्चाशच्छूद्रे द्वादशको दमः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
समवर्णे द्विजातीनां द्वादशैव व्यतिक्रमे ।
वादेष्ववचनीयेषु तदैव द्विगुणं भवेत् ॥
वादेष्ववचनीयेषु तदैव द्विगुणं भवेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
काणमप्यथवा खञ्जमन्यं वापि तथाविधम् ।
तथ्येनापि ब्रुवन्दण्ड्यो राज्ञा कार्षापणावरम् ॥
तथ्येनापि ब्रुवन्दण्ड्यो राज्ञा कार्षापणावरम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न किल्विषेणापवदेच्छास्त्रतः कृतपावनम् ।
न राज्ञा धृतदण्डं च दण्डभाक् तद्व्यतिक्रमात् ॥
न राज्ञा धृतदण्डं च दण्डभाक् तद्व्यतिक्रमात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
लोकेऽस्मिन् द्वाववक्तव्याववध्यौ च प्रकीर्तितौ ।
ब्राह्मणश्चैव राजा च तौ हीदं विभृतो जगत् ॥
ब्राह्मणश्चैव राजा च तौ हीदं विभृतो जगत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पतितं पतितेत्युक्त्वा चौरं चौरेति वा पुनः ।
वचनात्तुल्यदोषः स्यान्मिथ्या द्विर्दोषतां व्रजेत् ॥
वचनात्तुल्यदोषः स्यान्मिथ्या द्विर्दोषतां व्रजेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
एकजातिर्द्विजातींस्तु वाचा दारुणया क्षिपन् ।
जिह्वायाः प्राप्नुयाच्छेदं जघन्यप्रभवो हि सः ॥
जिह्वायाः प्राप्नुयाच्छेदं जघन्यप्रभवो हि सः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नामजातिग्रहं तेषामभिद्रोहेण कुर्वतः ।
निखेयोऽयोमयः शङ्कुः ज्वलन्नास्ये दशाङ्गुलः ॥
निखेयोऽयोमयः शङ्कुः ज्वलन्नास्ये दशाङ्गुलः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
धर्मापदेशं दर्पेण द्विजानामस्य कुर्वतः ।तप्तमासेचयेत्तैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
येनाङ्गेनावरोवर्णो ब्राह्मणस्यापराध्नुयात् ।
तदङ्गं तस्यच्छेत्तव्यमेवं शुद्धिमवाप्नुयात् ॥
तदङ्गं तस्यच्छेत्तव्यमेवं शुद्धिमवाप्नुयात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सहासनमभिप्रेप्सुररुत्कृष्टस्यावकृष्टजः ।
कट्यां कृताङ्को निर्वास्यः स्फिचौ वास्यावकर्तयेत् ॥
कट्यां कृताङ्को निर्वास्यः स्फिचौ वास्यावकर्तयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अवनिष्ठीवतो दर्पाद् द्वावोष्ठौ छेदयेन्नृपः ।
अवमूत्रयतः शिश्नमेवशब्दयतो गुदम् ॥
अवमूत्रयतः शिश्नमेवशब्दयतो गुदम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
केशेषु गृह्णतो हस्तौ छेदयेदविचारयन् ।
पादयोर्दाढिकायां तु ग्रीवायां वृषणेषु च ॥
पादयोर्दाढिकायां तु ग्रीवायां वृषणेषु च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
त्वक्छेदकः शतं दण्ड्यो लोहितस्य च दर्शकः ।
मांसभेक्ता तु षन्निष्कान् प्रवास्यस्त्वस्थिभेदकः ॥
मांसभेक्ता तु षन्निष्कान् प्रवास्यस्त्वस्थिभेदकः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
उपकृश्य तु राजानं कर्मणि स्वे व्यवस्थितम् ।
जिह्वाछेदाद्भवेच्छुद्धिः सर्वस्वहरणेन वा ॥
जिह्वाछेदाद्भवेच्छुद्धिः सर्वस्वहरणेन वा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
राजनि प्रहरेद् यस्तु कृतागस्यपि दुर्मतिः ।
शूले तमग्नौ विपचेद् ब्रह्महत्याशताधिकम् ॥
शूले तमग्नौ विपचेद् ब्रह्महत्याशताधिकम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | पारुष्यम् प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पुत्रापराधे न पिता नाश्वे न शुनि दण्डभाक् ।
न मर्कटे च तत्स्वामी तेनैव प्रहितो न चेत् ॥
न मर्कटे च तत्स्वामी तेनैव प्रहितो न चेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | द्यूतसमाह्वयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अक्षबध्रशलाकाद्यैर्देवनं जिह्मकारितम् ।
पणक्रीडा वयोभिश्च पदं द्यूतसमाह्वयम् ॥
पणक्रीडा वयोभिश्च पदं द्यूतसमाह्वयम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | द्यूतसमाह्वयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सभिकः कारयेद् द्यूतं देयं दद्याच्च तत् दृतम् ।दशकं तु शतं वृद्धिस् तस्य स्याद् द्यूतकारिणाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | द्यूतसमाह्वयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
द्विरभ्यस्ताः पतन्त्यक्षा गृहे यद्यक्षदेविनः ।
जयं तस्यापरस्याहुः कितवस्य पराजयम् ॥
जयं तस्यापरस्याहुः कितवस्य पराजयम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | द्यूतसमाह्वयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कितवेष्वेव तिष्ठेरत् कितवाः संशयं प्रति ।
त एव तस्य द्रष्टारस्त एव स्युस्तु साक्षिणः ॥
त एव तस्य द्रष्टारस्त एव स्युस्तु साक्षिणः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | द्यूतसमाह्वयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अशुद्धः कितवो नान्यदाश्रयेद् द्यूतमण्डलम् ।
प्रतिहन्यान्न सभिकं दापयेत्तम् स्वमिष्टतः ॥
प्रतिहन्यान्न सभिकं दापयेत्तम् स्वमिष्टतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | द्यूतसमाह्वयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कूटाक्षदेविनः पापान्निर्हरेद् द्यूतमण्डलात् ।
कण्ठेऽक्षमालामासज्य स ह्येषु विनयः स्मृतः ॥
कण्ठेऽक्षमालामासज्य स ह्येषु विनयः स्मृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | द्यूतसमाह्वयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अनिर्दिष्टस्तु यो राजा द्युतं कुर्वीत मानवः ।
न स तं प्राप्नुयात् काम विनयं चैव सोऽर्हति ॥
न स तं प्राप्नुयात् काम विनयं चैव सोऽर्हति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | द्यूतसमाह्वयः प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अथवा कितव राज्ञे दत्त्वा भागं यथोदितम् ।
प्रकाश देवनं कुर्युरेवं दोषो न विद्यते ॥
प्रकाश देवनं कुर्युरेवं दोषो न विद्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
प्रकीर्णके पुनर्ज्ञेया व्यवहारा नृपाश्रयाः ।
राज्ञामाज्ञाप्रतीघातस्तत् कर्म करणं तथा ॥
राज्ञामाज्ञाप्रतीघातस्तत् कर्म करणं तथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पुरप्रदानं सम्भेदः प्रकृतीनां तथैव च ।
पाषण्डनैगमश्रेणीगणधर्मविपर्ययाः ॥
पाषण्डनैगमश्रेणीगणधर्मविपर्ययाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पितापुत्रविवादश्च प्रायश्चित्तव्यतिक्रमः ।
प्रतिग्रहविलोपश्च कोप आश्रमिणामपि ॥
प्रतिग्रहविलोपश्च कोप आश्रमिणामपि ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वर्णसङ्करदोषश्च तद्वृत्तिनियमस्तथा ।
न दृष्टं यच्च पूर्वेषु तत्सर्वं स्यात् प्रकीर्णके ॥
न दृष्टं यच्च पूर्वेषु तत्सर्वं स्यात् प्रकीर्णके ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
राजा त्ववहितः सर्वानाश्रमान् परिपालयेत् ।
उपायैः शास्त्रविहितैश्चतुर्भिः प्रकृतीस्तथा ॥
उपायैः शास्त्रविहितैश्चतुर्भिः प्रकृतीस्तथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यो यो वर्णोऽवहीयेत यो च उद्रेकमाप्नुयात् ।
तं तं दृष्ट्वा स्वतो मार्गात् प्रच्युतं स्थापयेत् पथि ॥
तं तं दृष्ट्वा स्वतो मार्गात् प्रच्युतं स्थापयेत् पथि ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अशास्त्रोक्तेषु चान्येषु पापयुक्तेषु कर्मसु ।
प्रसमीक्ष्यात्मना राजा दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् ॥
प्रसमीक्ष्यात्मना राजा दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
श्रुतिस्मृतिविरुद्धं यद् भूतानामहितं च यत् ।
न तत् प्रवर्तयेद्राजा प्रवृत्तं च निवर्तयेत् ॥
न तत् प्रवर्तयेद्राजा प्रवृत्तं च निवर्तयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न्यायापेतं यदन्येन राज्ञाऽज्ञानकृतं भवेत् ।
तदप्यन्यायविहितं पुनर्न्याये निवेशयेत् ॥
तदप्यन्यायविहितं पुनर्न्याये निवेशयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
आयुधान्यायुधीयानां शिल्पद्रव्याणि शिल्पिनाम् ।
वेश्यास्त्रीणामलङ्कारं वाद्यातोद्यादि तद्विदाम् ॥
वेश्यास्त्रीणामलङ्कारं वाद्यातोद्यादि तद्विदाम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यच्च यस्योपकरणं येन जीवन्ति कारवः ।
सर्वस्वहरणेऽप्येतान्न राजा हर्तुमर्हति ॥
सर्वस्वहरणेऽप्येतान्न राजा हर्तुमर्हति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अनिर्देश्यावनिन्द्यौ च राजा ब्राह्मण एव च ।
दीप्तिमत्वाच्छुचित्वाच्च यदि न स्यात् पथश्च्युतः ॥
दीप्तिमत्वाच्छुचित्वाच्च यदि न स्यात् पथश्च्युतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
राज्ञा प्रवर्तितान् धर्मान् यो नरो नानुपालयेत् ।
दण्ड्यः स पापो वध्यश्च कोपयन् राजशासनम् ॥
दण्ड्यः स पापो वध्यश्च कोपयन् राजशासनम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यदि राजा न सर्वेषां वर्णानां दण्डधारणम् ।
कुर्यात् पथो व्यपेतानां विनश्येयुरिमाः प्रजाः ॥
कुर्यात् पथो व्यपेतानां विनश्येयुरिमाः प्रजाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ब्राह्मण्यं ब्राह्मणो जह्यात् क्षत्रियः क्षात्रमुत्सृजेत् ।
शूले मत्स्यानिवाश्नीयुर्दुर्बलान् बलवान्नराः ॥
शूले मत्स्यानिवाश्नीयुर्दुर्बलान् बलवान्नराः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्वकर्म जह्याद्वैश्यस्तु शूद्रः सर्वं विशेषयेत् ।
राजानश्चेन्नाकरिष्यन् प्रजानां दण्डधारणम् ॥
राजानश्चेन्नाकरिष्यन् प्रजानां दण्डधारणम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सतामनुग्रहो नित्यमसतां निग्रहस्तथा ।
एष धर्मः स्मृतो राज्ञामर्थश्चामित्रपीडनात् ॥
एष धर्मः स्मृतो राज्ञामर्थश्चामित्रपीडनात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न लिप्यते यथा वह्निर्दहन्शश्वदपि प्रजाः ।
न लिप्यते तथा राजा दण्डं दण्ड्येषु पातयन् ॥
न लिप्यते तथा राजा दण्डं दण्ड्येषु पातयन् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
प्रज्ञा तेजः पार्थिवानां सा च वाचि प्रतिष्ठिता ।
ते यद्ब्रूयुरसत्सद्वा स धर्मो व्यवहारिणाम् ॥
ते यद्ब्रूयुरसत्सद्वा स धर्मो व्यवहारिणाम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
राजेति सञ्चरत्येष भूमौ साक्षात् सहस्रदृक् ।
न तस्याज्ञामतिक्रम्य सन्तिष्ठेरन् प्रजाः क्वचित् ॥
न तस्याज्ञामतिक्रम्य सन्तिष्ठेरन् प्रजाः क्वचित् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
रक्षाधिकारादिशत्वाद् भूतानुग्रहदर्शनात् ।
यदेव कुरुते राजा तत् प्रमाणमिति स्थितिः ॥
यदेव कुरुते राजा तत् प्रमाणमिति स्थितिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
निर्बलोऽपि यथा स्त्रीणां पूज्य एव पतिः सदा ।
प्रजानां विगुणोऽप्येवं पूज्य एव प्रजापतिः ॥
प्रजानां विगुणोऽप्येवं पूज्य एव प्रजापतिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
राज्ञामाज्ञाभयाद् यस्मान्नच्यवेरन् पथः प्रजाः ।
व्यवहारादतो ज्ञेयं संवृत्तं राजशासनम् ॥
व्यवहारादतो ज्ञेयं संवृत्तं राजशासनम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्थित्यर्थं पृथिवीपालैश्चरित्रविषयाः कृताः ।
चरित्रेभ्योऽस्य तत्प्राहुर्गरीयो राजशासनम् ॥
चरित्रेभ्योऽस्य तत्प्राहुर्गरीयो राजशासनम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तपः क्रीताः प्रजा राज्ञा प्रभुरासां ततो नृपः ।
ततस्तद्वचसि स्थेयं वार्ता चासां तदाश्रया ॥
ततस्तद्वचसि स्थेयं वार्ता चासां तदाश्रया ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पञ्च रूपाणि राजानो धारयन्त्यमितौ जसः ।
अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य धनदस्य च ॥
अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य धनदस्य च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कारणादनिमित्तं वा यदा क्रोधवशं गतः ।
प्रजा दहति भूपालस्तदाग्निरभिधीयते ॥
प्रजा दहति भूपालस्तदाग्निरभिधीयते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यदा तेजः समालम्ब्य विजिगीषुरुदायुधः ।
अभियाति परान् राजा तदेन्द्रः स उदाहृतः ॥
अभियाति परान् राजा तदेन्द्रः स उदाहृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
विगतक्रोधसन्तापो हृष्टरूपो यदा नृपः ।
प्रजानां दर्शनं याति सोम इत्युच्यते तदा ॥
प्रजानां दर्शनं याति सोम इत्युच्यते तदा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
धर्मासनगतः श्रीमान्दण्डं धत्ते यदा नृपः ।
समः सर्वेषु भूतेषु तदा वैवस्वतः स्मृतः ॥
समः सर्वेषु भूतेषु तदा वैवस्वतः स्मृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यदा त्वर्थिगुरुप्राज्ञभृत्यादीन् पृथिवीपतिः ।
अनुगृह्णाति दानेन तदा स धनदः स्मृतः ॥
अनुगृह्णाति दानेन तदा स धनदः स्मृतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तस्मात्तं नावजानीयान्नाक्रोशेच्च विशेषतः ।
आज्ञायां चास्य तिष्ठेत मृत्युः स्यात्तद्व्यतिक्रमात् ॥
आज्ञायां चास्य तिष्ठेत मृत्युः स्यात्तद्व्यतिक्रमात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तस्य धर्मः प्रजारक्षा वृद्धप्राज्ञोपसेवनम् ।
दर्शनं व्यवहाराणामुत्थानं च स्वकर्मसु ॥
दर्शनं व्यवहाराणामुत्थानं च स्वकर्मसु ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ब्राह्मणानुपसेवेत नित्यं राजा समाहितः ।
संयुक्तं ब्राह्मणैः क्षात्रं मूलं लोकाभिवृद्धये ॥
संयुक्तं ब्राह्मणैः क्षात्रं मूलं लोकाभिवृद्धये ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ब्राह्मणस्यापरीहारो राजन्यासनमग्रतः ।
प्रथमं दर्शनं प्रातः सर्वेभ्यश्चाभिवादनम् ॥
प्रथमं दर्शनं प्रातः सर्वेभ्यश्चाभिवादनम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अग्रं नवभ्यः सप्तभ्यः मार्गदानं च गच्छतः ।
भैक्षहेतोः परागारे प्रवेशस्त्वनिवारितः ॥
भैक्षहेतोः परागारे प्रवेशस्त्वनिवारितः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
समित्पुष्पोदकादानेष्वस्तेयं स्वपरिग्रहम् ।
अनपेक्षः परमेभ्यः सम्भाषणश्च परस्त्रिया ॥
अनपेक्षः परमेभ्यः सम्भाषणश्च परस्त्रिया ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नदीष्ववेतनस्तारः पूर्वमुत्तारणं तथा ।
तरेष्वशुल्कदानं च वाणिज्यायां भवेत् स्थितिः ॥
तरेष्वशुल्कदानं च वाणिज्यायां भवेत् स्थितिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वर्तमानोऽध्वनि श्रान्तो गृह्णन्ननशनः स्वयम् ।
ब्राह्मणो नापराधी स्याद् द्वाविक्षू द्वे च मूलके ॥
ब्राह्मणो नापराधी स्याद् द्वाविक्षू द्वे च मूलके ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
नाभिशस्तान्न पतितान्न द्विषो नापि नास्तिकात् ।
नावसन्नान्निर्निमित्तं दातारं न प्रपीड्य च ॥
नावसन्नान्निर्निमित्तं दातारं न प्रपीड्य च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अर्थिनां भूरिभावाच्च देयत्वाच्च महात्मनाम् ।
श्रेयान् परिग्रहो राज्ञां अन्येषां ब्राह्मणादृते ॥
श्रेयान् परिग्रहो राज्ञां अन्येषां ब्राह्मणादृते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ब्राह्मणश्चैव राजा च द्वावप्येतौ दृढव्रतौ ।
नानयोरन्तरं किञ्चित् प्रजा धर्मेण रक्षतोः ॥
नानयोरन्तरं किञ्चित् प्रजा धर्मेण रक्षतोः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रक्षार्थं शासतोऽशुचीन् ।
मेध्यमेव धनं प्राहुस्तीक्ष्णस्यापि महीपतेः ॥
मेध्यमेव धनं प्राहुस्तीक्ष्णस्यापि महीपतेः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यो राज्ञः प्रतिगृह्णाति लुब्धस्योच्छास्त्रवर्तिनः ।
स पर्यायेण यातीमान्नरकानेकविंशतिम् ॥
स पर्यायेण यातीमान्नरकानेकविंशतिम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शुचीनामशुचीनां च सन्निपातो यथाम्भसाम् ।
समुद्रे समतां याति तद्वद्राज्ञो धनागमः ॥
समुद्रे समतां याति तद्वद्राज्ञो धनागमः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यथा ह्यग्नौ स्थितं दीप्ते शुद्धिमायाति काञ्चनम् ।
एवं धनागमाः सर्वे शुद्धिमायान्ति राजसु ॥
एवं धनागमाः सर्वे शुद्धिमायान्ति राजसु ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
य एव कश्चित् स्वद्रव्यं ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति ।
तद्राज्ञाप्यनुमन्तव्यमेष धर्मः सनातनः ॥
तद्राज्ञाप्यनुमन्तव्यमेष धर्मः सनातनः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अन्यप्रकारादुचिताद् भूमेः षड्भागसञ्ज्ञितात् ।
बलिः स तस्य विहितः प्रजापालनवेतनम् ॥
बलिः स तस्य विहितः प्रजापालनवेतनम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शक्यं तत् पुनराहर्तुं यन्न ब्राह्मणसात्कृतम् ।
ब्राह्मणेभ्यस्तु यद्दत्तं न तस्याहरणं पुनः ॥
ब्राह्मणेभ्यस्तु यद्दत्तं न तस्याहरणं पुनः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
दानमध्ययनं यज्ञः कर्मास्योक्तं त्रिलक्षणम् ।
याजनाध्यापने वृत्तिस्तृतीयश्च प्रतिग्रहः ॥
याजनाध्यापने वृत्तिस्तृतीयश्च प्रतिग्रहः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्वधर्मे ब्राह्मणस्तिष्ठेद्वृत्तिमाहारयेन्नृपात् ।
नासद्भ्यः परिगृह्णीयाद्वर्णेभ्यो नियमे सति ॥
नासद्भ्यः परिगृह्णीयाद्वर्णेभ्यो नियमे सति ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अशुचिर्वचनाद् यस्य शुचिर्भवति मानवः ।
शुचिश्चैवाशुचिः सम्यक् कथं राजा न दैवतम् ॥
शुचिश्चैवाशुचिः सम्यक् कथं राजा न दैवतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
विदुर्य एव देवत्वं राज्ञो ह्यमिततेजसः ।
तस्य ते प्रतिगृह्णन्तो न लिप्यन्ते कथञ्चन ॥
तस्य ते प्रतिगृह्णन्तो न लिप्यन्ते कथञ्चन ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
लोकेऽस्मिन्मङ्गलान्यष्टौ ब्राह्मणो गौर्हुताशनः ।
हिरण्यं सर्पिरादित्य आपो राजा तथाष्टमः ॥
हिरण्यं सर्पिरादित्य आपो राजा तथाष्टमः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | प्रकीर्णकं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
एतानि सततं पश्येन्नमस्येदर्चयेत् स्वयम् ।
प्रदक्षिणं च कुर्वीत यथास्यायुः प्रवर्धते ॥
प्रदक्षिणं च कुर्वीत यथास्यायुः प्रवर्धते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
द्विविधास्तस्करा ज्ञेयाः परद्रव्यापहारिणः ।
प्रकाशाश्चाप्रकाशाश्च तान् विद्यादात्मवान्नृपः ॥
प्रकाशाश्चाप्रकाशाश्च तान् विद्यादात्मवान्नृपः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
प्रकाशवञ्चकास्ते तु कूटमानतुलाश्रिताः ।
उत्कोचकाः साहसिकाः कितवाः पण्ययोषितः ॥
उत्कोचकाः साहसिकाः कितवाः पण्ययोषितः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
प्रतिरूपकराश्चैव मङ्गलादेशवृत्तयः ।
इत्येवमादयो ज्ञेयाः प्रकाशलोकतस्कराः ॥
इत्येवमादयो ज्ञेयाः प्रकाशलोकतस्कराः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अप्रकाशाश्च विज्ञेया बहिरभ्यन्तराश्रिताः ।
मुष्यां प्रसस्ताश्च नरा मुष्णन्त्याक्रम्य चैव ते ॥
मुष्यां प्रसस्ताश्च नरा मुष्णन्त्याक्रम्य चैव ते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
देशग्रामगृहघ्नाश्च यज्ञघ्ना ग्रन्थिमोचकाः ।
इत्येवमादयो ज्ञेया अप्रकाशाश्च तस्कराः ॥
इत्येवमादयो ज्ञेया अप्रकाशाश्च तस्कराः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न त्वहोढान्विताश्चौरा वध्या राज्ञा ह्यनागमाः ।
सहोढान् स्तेयकरणात् क्षिप्रं चौरान् प्रशासयेत् ॥
सहोढान् स्तेयकरणात् क्षिप्रं चौरान् प्रशासयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
स्वदेशघातिनो ये स्युस्तथा यज्ञावरोधिनः ।
तेषां सर्वस्वमादाय भूयो निन्दां प्रकल्पयेत् ॥
तेषां सर्वस्वमादाय भूयो निन्दां प्रकल्पयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अहोढान्विमृशेच्चौरान् गृहीतान् यदि शङ्कया ।
भयोपधाभिश्चिन्ताभिर्ब्रूयुस्तथा यथा कृतम् ॥
भयोपधाभिश्चिन्ताभिर्ब्रूयुस्तथा यथा कृतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
देशं कालं दिशं जातिं नाम वा सम्प्रतिश्रयम् ।
कृत्तं कर्मकरा वा स्युः प्रष्टव्यास्ते विनिग्रहे ॥
कृत्तं कर्मकरा वा स्युः प्रष्टव्यास्ते विनिग्रहे ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वर्णस्वराकारभेदात् संसदि त्वनिवेदनात् ।
अदेशकालदृष्टत्वाद्वासस्याप्यविशोधनात् ॥
अदेशकालदृष्टत्वाद्वासस्याप्यविशोधनात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
असद्व्ययात् पूर्वचौर्यादसत्संसर्गकारणात् ।
लेख्यैरप्यवगन्तव्या न होढेनैव केवलम् ॥
लेख्यैरप्यवगन्तव्या न होढेनैव केवलम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
दस्युवृत्ते यदि नरे शङ्का स्यात्तस्करेऽपि वा ।
यदि स्पृशेत लेशेन कार्यः स्याच्छपथं ततः ॥
यदि स्पृशेत लेशेन कार्यः स्याच्छपथं ततः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
चौराणां भक्तदा ये स्युस्तथाप्युदकदायकाः ।आवासदा देशिकाश्च तथैवोत्तरदायकाः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
क्रेतारश्चैव भाण्डानां प्रतिग्राहिण एव च ।
समदण्डाः स्मृतास्ते तु ये च प्रच्छादयन्ति तान् ॥
समदण्डाः स्मृतास्ते तु ये च प्रच्छादयन्ति तान् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
राष्ट्रेषु राष्ट्राधिकृताः सामन्ताश्चैव चोदिताः ।
अभ्याघाते तु मध्यस्था यथा चौरास्तथैव तेः ॥
अभ्याघाते तु मध्यस्था यथा चौरास्तथैव तेः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
गोचरे यस्य मुष्येत तेन चौराः प्रयत्नतः ।
मृग्या दाप्योऽप्यथवा मोषं पदं यदि न निर्गतम् ॥
मृग्या दाप्योऽप्यथवा मोषं पदं यदि न निर्गतम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
निर्गते तु यदा यस्मिन्नष्टेऽन्यत्र न पातयेत् ।
सामन्तान्मार्गपालांश्च दिक्पालांश्चैव दापयेत् ॥
सामन्तान्मार्गपालांश्च दिक्पालांश्चैव दापयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
गृहे वै मुषिते राजा चौरग्राहांस्तु दापयेत्।
आरक्षकान् राष्ट्रिकांश्च यदि चौरो न लभ्यते ॥
आरक्षकान् राष्ट्रिकांश्च यदि चौरो न लभ्यते ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यदि वा दोषकतैष तस्मिन्मोषे तु संशयः ।
मुषितः शपथं दाप्यो मोषे वै शुद्धिकारणात् ॥
मुषितः शपथं दाप्यो मोषे वै शुद्धिकारणात् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अचौरे बोधितो मोषं चौरो वै शुद्धकारणात् ।
चौरे लब्धे लभेयुस्ते द्विगुणं प्रतिपादिताः ॥
चौरे लब्धे लभेयुस्ते द्विगुणं प्रतिपादिताः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
चौरहृतं प्रपद्यैव सरूपं प्रतिपादयेत् ।
तदभावे तु मूल्यं स्याद्दण्डं दाप्यश्च तत्समम् ॥
तदभावे तु मूल्यं स्याद्दण्डं दाप्यश्च तत्समम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
काष्ठकाण्ड तृणादीनां मृण्मयानां तथैव च ।
वेणुवैणवभाण्डानां वेतसस्यास्थिचर्मणाम् ॥
वेणुवैणवभाण्डानां वेतसस्यास्थिचर्मणाम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शाकहरितमूलानां हरणे तृणपुष्पयोः ।
गोरसेक्षुविकाराणां तथा लवणतैलयोः ॥
गोरसेक्षुविकाराणां तथा लवणतैलयोः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पक्वान्नानां कृतान्नानां मद्यानामामिषस्य च ।
सर्वेषामल्पमूल्यानां मूल्यात् पञ्चगुणो दमः ॥
सर्वेषामल्पमूल्यानां मूल्यात् पञ्चगुणो दमः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
तुलाधरिममेयानां गणिमानां च सर्वतः ।
एभ्यस्तूत्कृष्टमूल्यानां मूल्यादष्टगुणो दमः ॥
एभ्यस्तूत्कृष्टमूल्यानां मूल्यादष्टगुणो दमः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतोऽभ्यधिकं वधः ।
न्यूनं वैकादशगुणं दण्डं दाप्योऽब्रवीन्मनुः ॥
न्यूनं वैकादशगुणं दण्डं दाप्योऽब्रवीन्मनुः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सुवर्णरजतादीनामुत्तमानां च वाससाम् ।
रत्नानां चैव मुख्यानां शतादभ्यधिके वधः ॥
रत्नानां चैव मुख्यानां शतादभ्यधिके वधः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पुरुषं हरतः पात्यो दण्ड उत्तमसाहसः ।
सर्वस्वं स्त्रीं तु हरतः कन्यां तु हरतो वधः ॥
सर्वस्वं स्त्रीं तु हरतः कन्यां तु हरतो वधः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
महापशूंस्तु नयतो दण्ड उत्तमसाहसः ।
मध्यमो मध्यमपशून् पूर्वः क्षुद्रपशुं हरन् ॥
मध्यमो मध्यमपशून् पूर्वः क्षुद्रपशुं हरन् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
चतुर्विंशावरः पूर्वः परं षण्णवतिर्भवेत्।
चतुःशतपरो यश्च मध्यमो द्विशतावरः ॥
चतुःशतपरो यश्च मध्यमो द्विशतावरः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सहस्रं तूत्तमो ज्ञेयः परः पञ्चशतावरः ।
त्रिविधः साहसेष्वेवं दण्डः प्रोक्तः स्वयम्भुवा ॥
त्रिविधः साहसेष्वेवं दण्डः प्रोक्तः स्वयम्भुवा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
प्रथमे ग्रन्थिभेदानामङ्गुल्यङ्गुष्ठयोर्वधः ।
द्वितीये चैव तञ्ज्ञेयं दण्डः पूर्वस्तु साहसः ॥
द्वितीये चैव तञ्ज्ञेयं दण्डः पूर्वस्तु साहसः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
गोषु ब्राह्मणसंस्थासु स्थूरायाश्छेदनं भवेत् ।
दासीं तु हरतो नित्यमर्धपादविकर्तनम् ॥
दासीं तु हरतो नित्यमर्धपादविकर्तनम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
येन येन यथाड़्गेन स्तेनो नृषु विचेष्टते ।
तत्तदेवास्यच्छेत्तव्यं तन्मनोरनुशासनम् ॥
तत्तदेवास्यच्छेत्तव्यं तन्मनोरनुशासनम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
गरीयसि गरीयांसमगरीयसि वा पुनः ।
स्तेने निपातयेद्दण्डं न यथा प्रथमे तथा ॥
स्तेने निपातयेद्दण्डं न यथा प्रथमे तथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
दश स्थानानि दण्डस्य मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ।
त्रिषु वर्णेषु यानि स्युर्ब्राह्मणस्त्वक्षतः सदा ॥
त्रिषु वर्णेषु यानि स्युर्ब्राह्मणस्त्वक्षतः सदा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
उपस्थमुदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम् ।
चक्षुर्नासा च कर्णौ च धनं देहस्तथैव च ॥
चक्षुर्नासा च कर्णौ च धनं देहस्तथैव च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अपराधं परिज्ञाय देशकालौ च तत्त्वतः ।
सारानुबन्धावालोक्य दण्डानेतान् प्रकल्पयेत् ॥
सारानुबन्धावालोक्य दण्डानेतान् प्रकल्पयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न मित्रकारणाद्राज्ञा विपुलाद्वा धनागमात् ।
उत्सृष्टव्यः साहसिकस्त्यक्तात्मा मनुरब्रवीत् ॥
उत्सृष्टव्यः साहसिकस्त्यक्तात्मा मनुरब्रवीत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
यावानबध्यस्य वधे तावान् बध्यस्य मोक्षणे ।
भवत्यधर्मो नृपतेर्धर्मस्तु विनियच्छतः ॥
भवत्यधर्मो नृपतेर्धर्मस्तु विनियच्छतः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
न जातु ब्राह्मणं हन्यात् सर्वपापेष्वपि स्थितम् ।
निर्वास्यं कारयेत् काममिति धर्मो व्यवस्थितः ॥
निर्वास्यं कारयेत् काममिति धर्मो व्यवस्थितः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
सर्वस्वं वा हरेद्राजा चतुर्थं वाऽवशेषयेत् ।
एतेभ्योऽनुस्मरन्धर्मं प्राजापत्यमिति स्थितिः ॥
एतेभ्योऽनुस्मरन्धर्मं प्राजापत्यमिति स्थितिः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ब्राह्मणस्यापराधेषु चतुर्ष्वड़्को विधीयते ।
गुरुतल्पे सुरापाने स्तेयं ब्राह्मणहिंसने ॥
गुरुतल्पे सुरापाने स्तेयं ब्राह्मणहिंसने ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
गुरुतल्पे भगः कार्यः सुरापाने ध्वजः स्मृतः ।
स्तेये तु श्वपदं कृत्वा शिशिपित्तेन पूरयेत् ॥
स्तेये तु श्वपदं कृत्वा शिशिपित्तेन पूरयेत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अशिराः पुरुषः कार्यो ललाटे ब्रह्मघातिनः ।
असम्भाष्यश्च कर्त्तव्यस्तन्मनोरनुशासनम् ॥
असम्भाष्यश्च कर्त्तव्यस्तन्मनोरनुशासनम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
राजा स्तेनेन गन्तव्यो मुक्तकेशेन धावता।
आचक्षणेन तत्स्तेयमेवंकर्मास्मि शाधि माम् ॥
आचक्षणेन तत्स्तेयमेवंकर्मास्मि शाधि माम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अनेना भवति स्तेनः स्वकर्मप्रतिपादनात् ।
राजा तत्स्पृशेदेनमुत्सृजेत्तु ह्यकिल्विषम् ॥
राजा तत्स्पृशेदेनमुत्सृजेत्तु ह्यकिल्विषम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
राजाभिर्धृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः ।
निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥
निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शासनाद्वा विमोक्षाद्वास्तेनो मुच्यति किल्विषात् ।
अशासनात्तु तद्राजा स्तेनस्याप्नोति किल्विषम् ॥
अशासनात्तु तद्राजा स्तेनस्याप्नोति किल्विषम् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
गरुरात्मवतां शास्ता शास्ता राजा दुरात्मनाम ।
अतः प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः ॥
अतः प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
अष्टापाद्यं तु शूद्रस्य स्तेये भवति किल्विषम् ।
द्विरष्टापाद्यं वैश्यस्य द्वात्रिंशत् क्षत्रियस्य तु ॥
द्विरष्टापाद्यं वैश्यस्य द्वात्रिंशत् क्षत्रियस्य तु ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
ब्राह्मणस्य चतुःषष्टीत्येवं स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ।
विद्यापि च विशेषेण विद्वत्स्वभ्यधिकं भवत् ॥
विद्यापि च विशेषेण विद्वत्स्वभ्यधिकं भवत् ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
शारीरश्चार्थदण्डश्च दण्डस्तु द्विविधः स्मृतः ।
शारीरं दशधा प्रोक्तामर्थदण्डस्त्वनेकधा ॥
शारीरं दशधा प्रोक्तामर्थदण्डस्त्वनेकधा ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
काकिण्यादिस्त्वर्थदण्डः सर्वस्वान्तस्तथैव च ।
शारीरः सन्निरोधादिर्जीवितान्तस्तथैव च ॥
शारीरः सन्निरोधादिर्जीवितान्तस्तथैव च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
काकिण्यादिस्तु यो दण्डः स तु भाषावरः स्मृतः ।
भाषावराद् योऽयं प्रोक्तः कार्षापणपरस्तु सः ॥
भाषावराद् योऽयं प्रोक्तः कार्षापणपरस्तु सः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कार्षापणावराद् यस्तु चतुः कार्षापणावरः ।
द्व्यवरोऽष्टापरश्चान्यस्त्र्यवरो द्वादशोत्तरः ॥
द्व्यवरोऽष्टापरश्चान्यस्त्र्यवरो द्वादशोत्तरः ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कार्षापणो दक्षिणस्यां दिशि रौप्यः प्रवर्तते ।
पणैर्निबद्धः पूर्वस्यां विंशतिस्तु पणाः स तु ॥
पणैर्निबद्धः पूर्वस्यां विंशतिस्तु पणाः स तु ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
माषो विंशतिभागस्तु ज्ञेयः कार्षापणस्य तु ।
काकिणी तु चतुर्भागी माषस्य च पणस्य च ॥
काकिणी तु चतुर्भागी माषस्य च पणस्य च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
पाञ्चनद्याः प्रदेशे तु सञ्ज्ञा या व्यावहारिकी ।
कार्षापणप्रमाणं तु निबद्धमिह नेतया ॥
कार्षापणप्रमाणं तु निबद्धमिह नेतया ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
कार्षापणोऽन्तिका ज्ञेया ताश्चतस्रस्तु धानकः ।
तद्द्वादश सुवर्णस्तु दीनारण्यः स एच च ॥
तद्द्वादश सुवर्णस्तु दीनारण्यः स एच च ॥
Hindi Translation
⬥ अध्याय-4 | व्यवहारपदानि | परिशिष्टं प्रकरण ⬥
मूलम् | Original Text
वार्त्तां तु यां चाप्यथ दण्डनीतिम् राजाऽनुवर्त्तेत सदाऽप्रमत्तः ।
हन्यादुपायैर्निपुणैर्गृहीतान् तथैव शास्तावनिगृह्य पापान् ॥
हन्यादुपायैर्निपुणैर्गृहीतान् तथैव शास्तावनिगृह्य पापान् ॥
Hindi Translation